Retroscoop - Glorie en verval van het oude Kursaal van Oostende Deel 1: het interieur RetroScoop
 
   Vrije tijd en amusement
    
 
 
De ´klik´ naar je gedroomde Klassiekers

Glorie en verval van het oude
Kursaal van Oostende

Benoit Vanhees

Deel 1: Het interieur

   


Inleiding

Het kan je soms zo overkomen... Om de één of andere onduidelijke reden voel je je eensklaps, soms om compleet onverklaarbare redenen een ongewone aantrekking voor dingen om je heen. Een schilderij of beeldje in een brocantewinkeltje, een melodie op de radio, een park vol bonte herfstkleuren, een zeldzaam model van auto dat je langs de straat geparkeerd ziet.

Het overkwam me bijvoorbeeld, toen ik voor het eerst zangeres Sunny Gale hoorde. Ik deed hetzelfde nog eens met brio over, na het bekijken van een verzameling van postkaarten en foto´s van het oude Kursaal van Oostende. Het gevolg was, dat ik zelf een zoveelste verzamellijn opstartte.

Helaas zal het bij postkaarten en foto´s blijven. Tijdens WO 1 was het prachtige gebouw nog wonderwel ontsnapt aan de verniel- en wraakzucht van de Duitse bezetters. Nochtans was er een Feldpost vlak naast het Kursaal. Hierboven trouwens een postkaart die een deel van de loopgraven laat zien. De legende maakt eveneens gewag van "abris", dus een soort schuilkelders. En dat het oorlogsgeweld zeer reeël was, bewijzen de gebeurtenissen in Nieuwpoort wel. Daar werd het (bescheiden) Casino / Kursaal volledig verwoest tijdens de "Groote Oorlog" van 14-18.


Een Belgische soldaat in vol ornaat
tussen mensen in vakantiestemming
 

Bij de nieuwe inval van de Duitsers was het lot van het statige gebouw helaas al bij de aanvang van WO 2 bezegeld. Reeds tijdens het eerste jaar van de Bezetting bliezen de Duitse troepen het prachtige gebouw op, waarna enkel nog wat troosteloze restanten getuigden van de vergane glorie. Een torentje, een klein stuk van het hoofdgebouw was alles wat nog overeind stond van de gevelde reus.

Niemand zal ooit nog dansen in de prachtige balzaal, geen enkele muzikale hoogvlieger zal ooit nog een concert geven in de immense rotonde, niemand zal nog een vakantiekaart van een opgewekt berichtje voorzien in de elegante correspondentiezaal. Compleet vernield, de betoverende speelzalen en de prachtige trappenhal met haar hindoe-versieringen, de byzantijnse koepel, de expositiezaal... Les jeux sont faits, rien ne va plus...

 

*  *  *  *
De bewogen geschiedenis
van een amusementstempel

Zoals terecht opgemerkt wordt op de Belle Epoque website: "Een Kursaal is in oorsprong een gemeenschapsgebouw voor badgasten, maar ontwikkelde zich langs de Belgische kust tot een typisch vermaaksgebouw". Is het Centraal Station van Antwerpen een soort "kathedraal der spoorwegen", dan was het oude Kursaal van Oostende ongetwijfeld het summum op het vlak van vrijetijdsbesteding in ons land.

Er werden hier fameuze concerten gegeven, trekkingen van de Koloniale Loterij gehouden, komieke kinderbals georganiseerd, er was een leeszaal met een ruim assortiment aan buitenlandse publicaties, een sierlijke feestzaal en een prachtige danszaal. Maar uiteraard waren er vooral ook speelzalen zoals in elke casino die naam waardig. In feite was er nog een tweede casina in de Koningin der Badsteden, meer bepaald aan het Wapenplein. Deze laten we evenwel buitenbeschouwing, ten minste in dit artikel.


Het andere casino van Oostende, dat aan 
het Wapenplein

Reeds rond 1875 bestond er een primitief Kursaal in Oostende. Het bescheiden gebouwtje was zo gemaakt, dat het gemakkelijk afgebroken en heropgebouwd kon worden. Dat is trouwens ook wat er uiteindelijk met dit eerste Kursaal zou gebeuren. Het werd al snel als te klein ervaren, ontmanteld en naar Noord-Frankrijk verplaatst. Het werd in ons buurland weer opgetrokken in het plaatsje Rosendaël, thans een deel van Duinkerke. Het gebouwtje bleef daar nog ongeveer 50 jaar in dienst. (voor wie naar afbeeldingen ervan zoekt, zijn de termen Rosendaël en Dunquerque dus belangrijke zoektermen)

 

Vanaf 1878 werd begonnen met de bouw van een volledig nieuw Kursaal in Oostende. Dit gebeurde vooral onder impuls van de toenmalige burgemeester Van Iseghem.  Het ontwerp was van Felix Laureys en Joseph-Jean Naert. Een postkaart van 1900 toont hoe de eerste versie van het gebouw er moet hebben uitgezien:


Een prachtige kleurenfoto -jawel- uit de late 1890´s. Er bestonden toen reeds
aparte technieken om toch reeds kleurenafdrukken te produceren.


Postkaart uit 1900 bestemd voor de zeer aristocratische Mlle
Yvonne de Chastenet d´Esterre uit La Côte St. Andrée te Isère
 

De eerste directeur was Emile Brunfaut (1856-1898), die echter op nog jonge leeftijd overleed. Na zijn dood, vanaf 1899 meer bepaald, werden tijdens het dood seizoen van de 8 volgende jaren belangrijke renovatiewerken uitgevoerd. Zowel de buitenzijde als het interieur van het Kursaal werden grondig onder handen genomen.

Voor wie het artikel op Retroscoop over de oude hotels in Brussel heeft gelezen, vinden we een oude bekende terug, die zich met veel toewijding over de decoratie en inrichting van het interieur ontfermd heeft. De Fransman Alban Chambon was immers ook de vakman die voor het interieur van het Hotel Métropole getekend had. Door middel van dure materialen als marmer, graniet en eikenhout bereikte hij verbluffende resultaten. De prachtige mozaïken gaven het geheel ook iets bijzonder sprookjesachtig, dat dan ook erg in de smaak viel van de elite en de ´beau monde´. (Chambon zou eveneens het interieur van de grote hall van het ASLK-hoofdgebouw in Brussel ontwerpen)

  


 Boekje uit 1927

 

Hierboven een ongedateerde reclame -wellicht uit medio jaren ´30, wanneer Gina Cigna (1900-2001) aan het doorgroeien was tot één van de belangrijkste operasterren uit het interbellum.

We vonden ook een programmaboekje van 16 augustus 1938, twee jaar voor het doek definitief over deze cultuur- en ontspanningstempel viel. Het boekje kostte 2 Fr, en het ontwerp van de omslag was van ene Arlotti uit Oostende.

      

Op de inleidende pagina ervan wordt andermaal in zeer lovende termen over de merites van Oostende geschreven: "Ville de luxe, de plaisir, rendez-vous de toutes les élégantes, centre de mondanités, capital d´été de la Belgique." Dan volgde een korte beschrijving van de betekenis van het Kursaal in deze zomerse hoofdstad: 

"Le Casino-Kursaal est la pierre précieuse (!) de ce joyau, l´endroit sélect par excellence, où ce produissent chaque saison les plus grands artistes, les premières vedettes du monde entier, qui viennent y chercher la consécration de leur talent." 

De term "copywriter" werd toen wellicht nog niet gebezigd, maar wel al ´avant la lettre´ met brio toegepast... De rijke proza somt trots de troeven van het Kursaal op: een leeszaal en een nieuwe ´correspondentie-zaal´ waar men kranten en revues van heel de wereld kan raadplegen. Verder is er een Post- en Telegraafkantoor tussen deze twee zalen gelegen. Er is een terras rond het Kursaal, daar waar het fraaie gebouw naar de zee gericht is. Interessant daarbij is de opmerking, dat men er gratis mag plaatsnemen, en niet eens verplicht is iets te consumeren. Het zou vandaag de dag niet meer waar zijn...

Er was naar verluidt ook een solarium "op het eerste verdieping", en er werden gratis toegankelijke kunsttentoonstellingen op hetzelfde verdieping gehouden. Het oude Kursaal was in feite een complex van een aantal gebouwen: we hebben vooralsnog niet kunnen achterhalen in welk van de gebouwen het solarium en het salon der kunsten zich bevond: was het in hetzelfde gebouw als waar de Feestzaal zich bevond, of misschien in het rechthoeking gebouw aan de rechterzijde van het Kursaal, waar het strand een S-bocht maakte ? Er waren dagelijks orgelconcerten (op donderdag na) en "thé dansants" van 5 tot 7 u. Deze vonden plaats in de Nouveaux Ambassadeurs, "déjà réputé comme le dancing-music-hall le plus up-to-date". In ´38 was het huisorkest dat gedurende het zomerseizoen voor muzikale omlijsting zorgde dat van Jo Bouillon. Er wordt ook melding gemaakt van een muzikaal ensemble dat als de Lanigiro´s door het leven ging. Het gaat om een Zwitsers jazzorkest, die haar naam bedacht door het achterste voren lezen van het woord Original. Het stond onder leiding van René Schmassmann, en opnames op plaat geven een idee van wat de bezoekers van het Kursaal te horen kregen. De Youtube-opname bevat ook de geschiedenis van deze groep (zie ook foto hieronder)

De foto toont een orkest in de trend van Ray Ventura en zijn Collegiens. Deze stond trouwens op het programma voor de "Grand Galas" van het seizoen, net als Maurice Chevalier vergezeld van Nita Raya, Josephine Baker, Marie Dubas (zie muziekpartituur 1931 hieronder), Ambrose and his Band (very British !) en ondermeer ook Rina Ketty, die als "la vedette de 1938" wordt omschreven. Veel goed volk dus. 

        
Jo Bouillon in een typische 1930´s pose,
een beetje afgekeken van Tino Rossi

Voor de periode 15-18 augustus werden Hindoe-dansen (Chandra Kaly) aangekondigd, als ook komische acrobatieën door Ray en Eddy, een komische jongleur (Bob Dupont) alsook de "koning van de pantomime" Sherkot. De Lido Follies verzorgden een balletvoorstelling.

E
r werden ook kinderbals gehouden, waarbij speelgoed werd uitgedeeld. De Kleine Speelzaal was enkel toegankelijk voor de leden van de "Cercle Privé". Verder was er ook een bar en een restaurant. 

In de nabijheid van het Kursaal verrezen een aantal statige hotels, waaronder het Hotel du Globe, de Wellington en het Hotel Continental, met zijn twee torens die duidelijk door vuurtorens geïnspireerd waren.

 
Villa Helvetia, Hotel du Globe en Hotel Wellington


De Wellington is nog wat in hoogte geklommen, en telt nu 7
verdiepingen plus nog een dakverdieping. De keuze van de naam
verraadt ook wel vanwaar de meeste klanten van deze zaak kwamen...

 
De Continental met zijn twee kenmerkende torens, daarnaast
de Ocean en het Grand Hotel de la Plage (Beach)

In 1940 werd het prachtige Kursaal jammer genoeg door de Duitse bezetters met de grond gelijk gemaakt. Een dringende noodzaak hiervoor was er precies niet: het duurde immers tot in 1943, alvorens ze een enorme blockhaus op de vrijgekomen locatie bouwden. De Duitsers gebruikten Oostende overigens als haven voor U-boten.


Aanvankelijk leek de Duitse bezetter net als tijdens 14-18
het trotse Casino-Kursaal te zullen sparen...


Bron: Photobucket
Een zeer markante kleurenfoto, wellicht van net voor de vernieling
De dijk staat vol meubels, mogelijk van het nabijgelegen Hotel Continental
(zie elders op Retroscoop), mogelijk van het Kursaal... Het is niet uitgesloten
dat een Duitse militair de foto maakte. Wellicht was deze zone immers
Sperrgebiet op het ogenblik dat deze opname gemaakt werd

Fotograaf onbekend
Het zou niet mogen zijn... Hierboven de situatie rond 1944. De Duitsers
vernielden eerst het casino en o.a. de Royal Belge Bodega, en startten
vanaf 1943 met de bouw van een blockhaus voor de Atlantikwall.


Na WO 2 wilden tal van mensen radicaal breken met het verleden, en menig sierlijk oud gebouw was hier het slachtoffer van. In de moderne naoorlogse ontwerpen werden alle "overbodige" excentriciteit en frivoliteit zoveel mogelijk verbannen, en vervangen door no nonsense zakelijkheid. Efficiënter p^het vlak van onderhoud en bijvoorbeeld verwarming, maar tegelijkerijd ook weinig fantasierijk. Daar komt natuurlijk ook bij, dat de gemiddelde kustbezoeker radicaal ten opzichte van die uit de Belle Epoque aan het veranderen was.

In Blankenberge had men zelfs niet gewacht op de terugkomst van de Duitsers. Het frivole oude Kursaal met haar twee Moorse torens werd er al in 1932 vernield, om plaats te maken voor een complex met strenge, eerder saaie rechte lijnen.

Het was Leon Stynen die de opdracht in Oostende had binnengehaald. Zijn ontwerp was als beste uit de bus gekomen van een wedstrijd met meerdere inzendingen. De Antwerpenaar kwam al ter sprake in de rubriek Architectuur (Balkonnen en erkers) als de ontwerper van Residentie Elsdonck en aan aantal appartementen in de Jan Van Rijswijcklaan. 

Rond 1952 waren de buitenwerken afgerond, maar de afwerking van de interieurdecoratie nam nog een lange periode in beslag. Maar voor onze tocht zetten we de teller van de teletijdmachine terug op de periode voor Wereldoorlog 2...  

*     *     *     *     *
Rondleiding in een
sprookjespaleis

We´re off to see the wizard.... En in dit geval is de tovenaar van dienst Alban Chambon, de Franse decorateur, die voor een betoverend interieur à la 1001 nachten bedacht.

Het leek ons een leuke invalshoek om -aan de hand van de talloze oude postkaarten met het oude Kursaal als hoofdrolspeler- een soort virtuele wandeling van zaal tot zaal uit te stippelen. Door het bijeen brengen van postkaarten van dezelfde zaal of hetzelfde onderdeel, maar gefotografeerd vanuit een andere hoek, kan men zich een heel goed beeld vormen van elke zaal met haar talloze versieringen en details. We hebben er ook voor gekozen om de postkaarten groot genoeg weer te geven, opdat men goed de talrijke verrassende details kan ontwaren.

Bij gebrek aan het origineel, kan men zich dus op deze manier toch nog een vrij goed totaalbeeld voor de geest halen van hoe deze rijkelijk gedecoreerde mastodont er moet hebben uitgezien.

Structuur

1) De Grote Speelzaal
2) De Concertzaal (Grote Rotonde)
3) De Danszaal / Feestzaal / Les Ambassadeurs
4) Het Restaurant / Salon
5) De Bar
6) De "hindoe" trappenhal
7) De Kleine Speelzaal (Privéclub)
8) Leopold II-paviljoen
9) De Lees- en Correspondentiezaal
10) Het Salon der Schone Kunsten
11) Biljartzaal
12) Niet geïdentificeerde zaal


1) De Grote Speelzaal




De ronde sofa lijkt op mysterieuze manier van kleur te veranderen...

 

2) De Concertzaal (Grote Rotonde)


Ook op deze postkaarten wisselen de gordijnen en
de vloerbekleding van kleur...


... mogelijk werden de beelden echter op andere
momenten ingekleurd: zo hebben de sobere lusters
ook plaats gemaakt voor veel zwaarder versierde versies


Dit was wat men te zien kreeg, wanneer men van onder
het balkon voor het orkest de Grote Rotonde binnentrad.
 

Laten we nu eens proberen om deze indrukwekkende concertzaal vanuit verschillende hoeken te bekijken:


Het balkon voor het orkest, als een uitgestoken tong.

 

Het orkest telde meer dan 100 muzikanten. Boven hun hoofden was een groot rond dakraam, dat voor extra lichtinval zorgde.

 


 

Postkaart Gilbert 128


Postkaart Star


Postkaart Nels
Er dienden regelmatig honderden stoelen te worden verplaatst...


Postkaart Gilbert 127
 
Het podium voor de kinderbals









3) De Danszaal / Feestzaal Les Ambassadeurs

Afgaande op het afgeronde plafond dat aan de binnenzijde te zien is, bevodn de Feestzaal zich in een deel van het complex, dat achter de concertzaal lag, en er evenwijdig mee liep.

De hieronder afgebeelde postkaart toont de achterzijde van het oude Kursaal na de verbouwingen van 1899-1907. Het is de kant die uitgeeft op de Leopoldlaan en de stad. De Festzaal bevond zich in het langwerpige gebouw achter de twee smalle torentjes in het centrale deel van de kaart. Dit deel van het complex loopt dus van de brede ronde toren links tot de ´rotonde´ rechts.


De verbouwingswerken van 1899-1907 hadden niet alleen betrekking op deze achterkant van het Kursaal-complex. Ook het interieur van sommige zalen werd grondig onder hande genomen. Zo werden (naar alle waarschijnlijkheid) in deze periode de kleine hooggeplaatste ramen van de leeszaal vervangen door grote vensters, die voor veel meer natuurlijk licht zorgden. Ook de Danszaal / Feestzaal kreeg een heel andere look, zoals de twee postkaarten hieronder wel voldoende aantonen:

De legende van bovenstaande postkaart geeft aan, dat dit de "Salle de bal" is. Verder in deze rondleiding tonen we echter een andere zaal, die eveneens als Balzaal omschreven wordt. De zaal hierboven afgebeeld wordt dan weer hieronder als Feestzaal aangeduid...


Postkaart Nels

Wat we nog niet helemaal kunnen verklaren is waarom de ramen op het eerste verdieping aan de binnenzijde getoogd of half rond zijn, maar aan de buitenkant rechthoekig. Mogelijk is het gewoon een trompe-oeuil, en werden rondbogen eleganter geacht voor de binnenzijde, maar niet gepast geacht voor de buitenkant van het gebouw ?

Deze zaal werd op gegeven moment ook gebruikt als exclusief restaurant of eetzaal onder de naam "Les Ambassadeurs".

 

4) Restaurant / Salon

Bij gebrek aan een plattegrond of andere aanwijzingen hebben we vooralsnog niet kunnen achterhalen waar dit restaurant zich precies bevond in het Kursaalcomplex.

Gemakkelijker te lokaliseren is dit "Rotondesalon"


Hierboven: de ronde gang op het gelijkvloers,
met uitzicht op de zee en de grote hotels.




Afgaande op de hieronder afgebeelde postkaart, die dan ook vermoedelijk van voor de aanpassingen van 1899-1907 dateert, werd de ronde gang als deel van de vernieuwingen met glas van de buitenlucht afgesloten, en werden er nieuwe versieringen aan het plafond aangebracht.

  

Op het eerste verdieping werd eveneens een ronde gang toegevoegd tijdens de grote verbouwingswerken van het begin van de eeuw. Daarvoor was er een begaanbaar plat dak, waaraan in een eerste verbouwingsfase een beschermende omheining werd toegevoegd. Deze postkaart toont eveneens dat eerste stappen werden gezet om de zeewinden niet langer volledig vrij spel te geven zoals ze nog hadden in de tijd van het volledig open terras hierboven afgebeeld.

Vervolgens werd heel het plat dak overkapt met een gang, waarop 4 kleine koepels geplaatst werden:

Aan de binnenzijde zag deze gang er even versierd en elegant uit als aan de buitenzijde:


5) De Bar

Afgaande op de rondboog en de twee beelden lijkt de bar zich in de nabijheid, mogelijk in het verlengde van de Grote Speelzaal te hebben bevonden.


6) De Trappenhal

Volgens de legende van twee hieronder afgebeelde postkaarten, leidde deze elegante trap -via de "Hindoe-rotonde" naar de private Kleine Speelzaal en naar de Balzaal. De rotonde was een apart onderdeel van het Kursaal-complex, dat goed langs de achterzijde te zien was.

Hieronder kan men het interieur van de rotonde zien, beginnend onderaan de eretrap. De laatste postkaart lijkt te suggereren dat deze trappenhal werd afgeschaft 5?), tenzij er nog een tweede gelijkaardige hal was. 

 






De inkleurders van de postkaarten maken het moeilijk om een
goed idee te krijgen van de exacte kleuren, tenzij die van de palmplanten 


Het lijkt erop dat de Trappenhal uiteindelijk in een restaurant
veranderd werd, en dat de trap zelf afgeschaft werd (?)  
Werd ondertussen misschien een lift geïnstalleerd ?

  

7) De Kleine Speelzaal (Privéclub)

Daar waar de meeste accomodaties van het Kursaal toegankelijk waren voor het grote publiek, werden enkel leden van de Cercle Privé tot de Kleine Speelzaal toegelaten. Een postkaart van het interieur moest de nieuwsgierigheid van dezelfde grote publiek wat temperen.

 

De kleine speelzaal was niet toegankelijk voor niet-leden. Blijkbaar kon men wel één van de leden vergezellen, waarbij men een tijdelijke toegangskaart verkreeg. Hieronder bijvoorbeeld dat van Anna B. uit 1921, met het weinig goeds voorspellend nummer 666. Op de achterzijde van het kaartje wordt uitgelegd dat enkel wie aan de "conditions d´age, de situation et de références nécessaires" op zo´n kaart aanspraak kon maken.

Wie echt lid wou worden, moest zijn of haar kandidatuur aan het Comité voorleggen, waarna er een stemming kwam. Van een kandidaat die niet werd aanvaard, werd in verfranst Engels gezegd dat hij of zij "blackboulé" was geworden. De uitspraak kwam uit de tijd dat met witte en zwarte balletjes gestemd werd.


 

8) Leopold II Paviljoen

Het ronde zaaltje in neo-classisistische stijl gaf toegang tot de leeszaal. Het borstbeeld van Leopold II gaf meteen ook een naam aan dit ´salon´ of paviljoen´.


Postkaart Nels

 


Afgaande op de versieringsbanden op de marmeren muren

zou deze "vestibule" bij dit "paviljoen" kunnen horen (?)

 

9) De lees- en correspondentiezaal 

In de leeszaal konden de toeristen gratis een uitgebreide collectie buitenlandse kranten en tijdschriften raadplegen.

De Leeszaal onderging een belangrijke wijziging, zoals de onderstaande postkaarten aantonen. De kleine getoogde vensters maakten later plaats voor grote rechthoekige vensters, die veel meer licht naar binnen lieten dringen. Ook de verlichting onderging een zekere evolutie. De verlichting aan de plafonds volstonden blijkbaar niet om voor voldoende licht te zorgen, zodat ze lager werden opgehangen.


Postkaart Gilbert

 

Twee opnames uit de leeszaal zoals ze te zien was, als men uit het Salon Leopold II binnentrad. Let op de kleine vensters rechts.

 
Postkaart Nels

Dezelfde leeszaal vanuit twee verschillende hoeken, met de nieuwe vensters en -onderaan- met de nieuwe verlichting. De tafels met de tussenschotten konden gebruikt worden om in alle discretie zijn correspondentie te verzorgen. Wie dit wou, kon bijvoorbeeld een brief verzenden op briefpapier van het Kursaal.


 

10) Het Salon der Schone Kunsten 

In het Salon der Schone Kunsten werden tentoonstellingen georganiseerd van zowel schilderijen als beeldhouwwerk.

 


Een wat prutserig ingekleurde kaart uit omstreeks 1900-1902


11) Biljartzaal


Beeldbank Stad Oostende



12) Niet geïdentificeerde zaal


Beeldbank Stad Oostende

  

In Deel 2 in deze reeks maken we op dezelfde manier een wandeling van 360° langsheen de buitenzijde van het oude Kursaal. Want geef toe, het gebouw blijft -zoveel jaren na zijn roemloze ondergang- fascineren en de nieuwsgierigheid prikkelen... 

Wie aanvullende informatie heeft, een getuigenis kan verschaffen, een interview wil toestaan kan ons steeds contacteren via: info@retroscoop.com

We verzegelen dit artikel toepasselijk met een mooie sluitzegel, waarop het Kursaal een hoofdrol speelt...

 

 

 

 
 
database afsluiten