Retroscoop - Automats, Bars en Restaurants Automatiques (Sielaff, Horn & Hardart...) RetroScoop
 
   Vrije tijd en amusement
    
 
 
De ´klik´ naar je gedroomde Klassiekers

Gastronomie uit de muur

Automats, Bars en
Restaurants Automatiques

    

Benoit Vanhees

Structuur

Inleiding
1) Ontstaan
2) Doorbraak
3) Voor- en nadelen
4) Ligging
5) Wisselend succes
6) Ondergang
7) Overzichtelijke lijst van Automats (Europa en de rest van de wereld)
- België
- Duitsland
- Frankrijk
- Zwitserland
- USA
- Rusland
Voetnoten
Voor wie er (nog) meer over wil weten
 

Inleiding

In de periode dat de 19de de fakkel aan de 20ste doorgaf, ontstond op horeca-vlak een vreemde rage, die al snel internationale proporties zou aannemen. De wonderbaarlijke nieuwigheid in volle Belle Epoque-periode bestond uit automaten, waaruit men na het inwerpen van muntstukjes of jetons dranken of versnaperingen kon bekomen. De volgende stap in die evolutie waren heuse “automatische” bars en restaurants, aanvankelijk opgetrokken in zeer sierlijke Art Nouveau-stijl. Het ging om horeca-zaken waarin een deel van het personeel onbarmhartig door een hele wand vol automaten allerhande vervangen was. Hieruit kon men de gewenste koude of warme drank, ijscrème, eclairtjes, Weense worstjes en ander comfort food zoals men het vandaag noemt te voorschijn toveren. 

1) Ontstaan
Het idee om bars en restaurants zo veel mogelijk te automatiseren ontstond in Duitsland, halfweg de 1890´s. Het was de Zoo van Berlijn die met de primeur ging lopen voor wat betreft het in gebruik nemen van automaten waaruit men snacks kon halen. Deze werden reeds in juni 1895 geïnstalleerd, en waren een gigantisch succes. Op de eerste zondag dat de toestellen aan het publiek werden voorgesteld werden er 5400 sandwiches, 9,000 glazen wijn en andere dranken alsook 22 000 kopjes koffie verdeeld !


Max Sielaff

De uitvinder en promotor van automaten voor dranken en versnaperingen was de Duitse ingenieur en uitvinder Max Sielaff (1860-1929). (1) Vanaf 1888-89 ontwikkelde hij samen met Theodor Bermann de eerste snoepgoedautomaten voor de zoetwarenfabrikant Ludwig Stollwerck uit Keulen. Al snel werden er duizenden van zulke toestellen door deze chocolademaker besteld.


Een Stollwerck patent voor een chocolade-automaat
met inwerpmunten uit 1894

Deze samenwerking met Stollwerck leidde vervolgens tot de oprichting van de DAG, de Deutsche Automatengesellschaft. (2)Vervolgens begon de man ook te sleutelen aan automaten die ook dranken zoals melk, cacao en mineraalwater kon verdelen. Dit leidde in 1895 eerst tot een model dat hij „Buffet“ noemde, en vervolgens tot de „Restaurant“. Sielaff nam patenten op onderdelen zoals de glazen deurtjes met speciale sloten, die pas openden wanneer het juiste bedrag in het toestel gestopt was geworden. Want reeds van meet af aan onderzocht Sielaff ook hoe hij zoveel mogelijk „gesjoemel“ met incorrecte muntstukjes kon voorkomen, oplichting is van alle tijden... De opkomst van de elektriciteit opende eveneens tal van toepassingsmogelijkheden.

2) Doorbraak

Al snel begon de DAG te dromen van (bijna) compleet geautomatiseerde bars en zelfs restaurants, waar men ook warme maaltijden “uit de muur” zou kunnen halen. Dit vereiste nog grotere automaten, die vervolgens in sierlijke wandmeubels verwerkt moesten worden.


Typisch Automat-meubilair, met veel spiegels, marmer en
fineerhouten versieringen. Ook de hoge tafeltjes op

de voorgrond kwam men vaak in zo´n zaken tegen

In 1896 kwam het DAG-team op de proppen met een allereerste automatische restaurant, simpelweg “Automat” genoemd. Deze werd voor het eerst op de Berliner Gewerbe Ausstellung getoond. Deze expo over ambachten en industriële toepassingen in het Treptower Park was de grootste in zijn soort die ooit in Duitsland plaatsvond.

  


Hoewel er heel wat fraai beeldmateriaal bestaat over de
Duitse industrietentoonstelling uit 1896 werd vooralsnog geen
afbeelding van de eerste Automat gevonden

Hoewel enkel Duitse industriëlen en handelaars deelnamen, werd een evenement ter grootte van een heuse wereldtentoonstelling op poten gezet. Berlijn wou daarmee haar status als ´s wereld´s industriehoofdstad nog eens extra in de verf zetten.

In de Automat kon men bouillon, koffie, cacao, warme worsten en zoetigheden uit de buik van de mechanische verkopers toveren. De sensationele nieuwigheid werd opgericht in het “Vergnügungspark” (attractiepark) en lokte heel wat volk, tuk op zo´n nieuwigheden. Naar verluidt werden er niet minder dan 1,7 miljoen glazen bier, 180 000 glazen wijn, 340 000 glazen likeur, 7200 kopjes koffie, 34 000 Weense worsten, 27 700 belegde broodjes, 33 000 warme en 12 000 koude schotels verkocht ! Er stond overigens ook een 16 koppig mechanisch robot-orkest dat men in ruil voor wat kleingeld in gang kon zetten. (3) Het jaar daarop stond nog een deelname aan de Industrie- und Gewerbe Ausstellung in Leipzig (1897).

 

Na deze succesvolle première op eigen bodemlonkte het buitenland. De eerste grote test werd deWereldtentoonstelling in Brussel (1897), waar de Automat zeer gunstig onthaald werd door een verbluft en vervolgens geamuseerd publiek. Het geautomatiseerd restaurant werd er dan ook door de internationale jury onderscheiden met een gouden medaille.


Het Automat Restaurant was iun 1898 reeds in een heel
fraail paviljoentje ondergebracht 

Toen de Automat in 1898 aan de Kraft- und Arbeitsmaschinen Ausstellung te München deelnam, was het fenomeen eigenlijk al vrij goed ingeburgerd in Duitsland. In dat jaar waren er reeds een 50-tal Automat-restaurants verspreid over verschillende Duitse steden. (4)


De Automat in Chemnitz, ondergebracht
in het
Stadt Gotha Hotel

Al snel kreeg Sielaff en de DAG met concurrentie te maken, dit zowel in het binnenland (Berlijn,...) als in het buitenland (St Peterburg, Rusland... ), ondermeer van een andere firma, die Quisisana noemde.

Er zouden nog meer nieuwe spelers en ketens volgen, temeer daar automatische restaurants en bars aan een steile opmars begonnen. De toestellen werden systematisch verbeterd, ondermeer op het vlak van de verwarming en afkoeling van respectievelijk warme en koude maaltijden.

Verdere deelnames aan wereldtentoonstellingen wakkerden de belangstelling in zo´n automaten enkel maar aan. In 1900 maakten heel wat Fransen voor het eerst kennis met de nieuwigheid op de Expo van Parijs, die in het kader van de wonderbaarlijke “Fée Electricité” stond. Ook hier stalen de “Buffets Automatiques” zoals ze hier genoemd werden mee de show. (Volgens 1 bron stonden deze een beetje overal langs de hoofdlanen opgesteld)

De “dispensers” doken de daaropvolgende jaren in steeds meer landen op, waaronder Zwitserland, Spanje, en België. In de VS nam de firma Horn & Hardart uit Philadelphia vanaf 1902 het voortouw bij de bouw van geautomatiseerde bars en restaurants.(5)


De Automat in Philadelphia

Joseph Horn (1861-1941) werd geboren in Philadelphia, zijn zakenpartner Frank Hardart (1850-1918) was van Duitse komaf, maar was opgegroeid in New Orleans. Vanaf 1888 baatten de twee ondernemers een kleine horeca-zaak in Philadelphia uit, waar de klanten kennis maakten met de Franse manier van koffie maken, ingevoerd door Hardart vanuit New Orleans. De kleine zaak werd al snel bijzonder populair, de eerste steen van wat een zeer succesvol bedrijf zou worden. Blijkbaar stortten de twee zich ook op de bakkerijsector: in 1898 werd namelijk de Horn & Hardart Bakery Co. Opgericht. Het was deze firma die vanaf 1902 de markt van automatische restaurants betrad, met verkooppunten in Philadelphia en vooral in New York. Ze kochten een eerste complete installatie bij het Duitse bedrijf Quisisana. (6) De volgende installaties werden volgens de reclamepostkaarten van de firma “patented, manufactured and operated” door Horn & Hardart.

De Horn & Hardart Bakery Co. bouwde al snel een heuse keten op. Vanaf 1912, tien jaar na de start in Philadelphia opende de firma ook verkooppunten in New York. Het werd daarbij niet afgeschrokken door het financieel debacle van de eerste New Yorkse Automat, opgericht door James Harcombe. Er volgden ook enkele verkooppunten in Boston, maar de expansie naar Chicago liep volledig mis. Een van de concurrenten van H&H noemde Bell Lunch, dat eveneens een aantal Automats opende.

Hoewel het idee in Europa was ontstaan, zou de rage vooral in de VS goed aanslaan, en lang overeind blijven.

3) Voor- en nadelen

Een reclame op de achterkant van een fraaie Duitse postkaart uit die periode vat in enkele kernwoorden de voordelen van deze nieuwe trend samen: “Zeitgemäss, Zwanglos, Rasch und Gut, Kein Trinkgeld” ofte ”actueel - modern, zonder koopverplichting, snel en goed, geen gedoe met drinkgeld.” Dezelfde kaart toont ook dat de duidelijk erg deftige, rijke klanten rechtop hun consumptie nuttigen, wat er ook op wijst dat “snel en efficient” wel erg letterlijk genomen werd. Men ging hier doorgaans niet om rustig te keuvelen, maar om bv. net voor een toneel- of muziekvoorstelling nog een snel hapje naar binnen te spelen.

Wie echter tuk was op een goed gesprek met een barman vol levenswijsheid en mensenkennis, zal deze nieuwe mode maar niets hebben gevonden. Idem voor hen voor wie iets eten gaan in feite grotendeels een excuus was om goedgevormde of vriendelijke serveersters te kunnen bewonderen...

Uiteraard was de mechanisering in deze sector bedoeld om te proberen om tot horeca-zaken met minder personeel te komen. Betekende deze automatisering echter ook drastisch minder jobs ? Hoewel er geen kelners, obers en diensters in zo´n zaken waren, tonen postkaarten wel degelijk toog- of baliepersoneel te zien, bijvoorbeeld om jetons te verkopen. Iemand moest natuurlijk ook de tafels en de wanden van de kastjes afkuisen, vuilbakken ledigen, de vloer zo nu en dan eens reinigen. Ook moesten de schappen van de toestellen geregeld weer langs achter worden aangevuld. In feite is de situatie dus wat vergelijkbaar met de “automatische” selfscanning-kassa´s in grootwarenhuizen, die ook nooit volledig onbemand zijn.

4) Ligging


De Cental Automat in Antwerpen
op wandelafstand van het Centraal Station

Automatische restaurants waren wellicht zo goed als volkomen een stedelijke aangelegenheid. Ze ontstonden ondermeer in de nabijheid van spoorwegstations -waar het vaak wemelt van gehaaste reizigers of pendelaars (bv. Central Automat in Antwerpen, de Hotel Garni Strebl in München...)

Maar de nieuwigheid dook ook op heel andere plaatsen op. In Antwerpen bijvoorbeeld installeerde Leonhard Tietz zo´n automatische bar in de koepel waarmee zijn grootwarenhuis op de Meir versierd was. Ook in de uitgaansbuurten van een stad, nabij theaterzalen en dancings, in de buurt van kantoorgebouwen enz. zouden zo´n horeca-zaken de deuren openen.

5) Wisselend succes


De Presto in Parijs... Voor wie reeds in die tijd gehaast was...

Afgaande op de hoeveelheid postkaarten verschenen over het onderwerp lijkt de populariteit van de geautomatiseerde bars en restaurants na WO 1 in Europa te zijn afgenomen. Van de meeste zaken die voor de Grote Oorlog de deuren hadden geopend lijkt erna geen spoor meer te vinden, bv. in de vorm van reclamepostkaarten. Dat wil niet zeggen dat er helemaal geen nieuwe zaken de deuren openden. Zo lijkt het Automaten-Restaurant Tiroler Hof te Frankfurt in de 1920´s te zijn opgericht en werd wellicht ergens in de 1930´s een erg modern ogende “Presto” aan de Parijzenaars voorgesteld. Deze zaak lag aan de Porte St. Denis. Het interieurdesign was heel “streamined”, erg Art Deco. Het is ons niet bekend of het in dezelfde periode verschenen liedje “A l´Automatic Bar”, uitgevoerd door de “collégien modern(e) Lyjo naar deze zaak verwijst.

In de VS daarentegen kenden deze zelfbedieningszaken steeds meer aanhang. Alleen al Horn & Hardart -de firma die de eerste “Automat” in de VS opende- bezat in de 1930´s reeds zo´n 50 tal zelfbedieiningsrestaurants, voornamelijk in New York.

In volle Depressie kon men er terecht voor een goedkope en vrij degelijke maaltijd, zoals macaroni met kaas, spinazie met room of “baked beans”. Andere zelfbedieningszaken werden dan weer vooral aangedaan door bekende en al dan niet bewonderde “winners” en "wannabe´s". In de 1940´s en ´50´s had H&H dagelijks enkele honderdduizenden klanten.

6) Ondergang

Vanaf de 1960´s maar vooral 1970´s verloren de overgebleven Amerikaanse "automatische" zelfbedieningsrestaurants snel terrein. Deze evolutie liep parallel met de opmars van nieuwe, "hippe" fastfood ketens als McDonalds, Kentucky Fried Chicken enz. Zo sloot H&H´s eerste historische vestiging in 1969 de deuren.

Ook in New York werden verschillende Automats opgedoekt. Heel symbolisch werden ze vervangen door franchises van Burger King. Pogingen om het concept in de 1980´s opnieuw te lanceren, mislukten. (Ook een poging door een ander bedrijf, Bamm ! in New York in de vroege 2000´s sloeg niet aan.) In 1991 sloot Horn & Hardart de laatste van zijn Automats.

7) Overzichtelijke lijst van Automats
(Europa en de rest van de wereld)

Het feit dat niet dezelfde namen in de verschillende landen waar “Automats” waren gebruikt werden (Automat Bar, Bar Automatique, Electrische Bar, Automaten-Restaurant, Buffet Electrique...) maakt de zoekstrategie naar beeldmateriaal er niet gemakkelijker op. Niettemin hebben we hieronder enkele treffende voorbeelden van zo´n automatische bars en restaurants op één stek bijeen gebracht. Deze lijst is zeker niet volledig, en zal geleidelijk aan aangevuld worden. Ze werden per land en per stad op alfabetische wijze opgericht.

België

a) Antwerpen


Twee afbeeldingen van de Cental Automat, Keyserlei


De "Bar Automatique" in de koepel van het grootwarenhuis
van Leonhard Tietz, naast de Stadsfeestzaal op de Meir

b) Brussel


Het "Automatic Hotel" aan het Zuid-Station
Wat het "automatische" aan het hotel precies
was blijft vooralsnog een raadsel

In de Belgische hoofdstad verscheen vreemd genoeg een Hotel Automatique in de buurt van het Zuidstation. Wat we ons daar precies bij moeten voorstellen is niet helemaal duidelijk.

In de 1930´s werd een Bar Automatique in Art Deco stijl in de Nieuwstraat geopend. Deze werd ontworpen door een zekere A. De Vleesschouwer, en kwam ondermeer aan bod in het eerste nummer van het tijdschrift l´Epoque", verschenen in 1933.

c) Luik

 

Duitsland 

a) Berlijn

– Automat Friedrichstrasse 152
– Automat Friedrichstrasse 167
– Automat Friedrichstrasse 192
– Automat Spittelmarkt 14

– Electrisch Automat Restaurant, Friedrichstrasse Uitgevoerd door de Quisisana Co.

 

b) Beuthen (vandaag Bytom in Polen)

- Bahnhofstrasee

c) Breslau (vandaag Wroclaw in Polen)

- Schweidnitzerstrasse 50)

d) Chemnitz

- Automat gevestigd in het Stadt Gotha Hotel

e) Dresden


- Residenz Automat Seestrasse 7 (Postkaart uit 1914)

f) Essen

- Areg Automaten Restaurant

g) Frankfurt

– Hohenzollern Automat
– Passage Automat
– Kaiser Automat Kaiserstrasse 69 / Moselstrasse
– Automat Tiroler Hof, 1920´s

h) Hamburg

– Gasthaus Börsen Automat
– Seeburg)-Automat, Spitalestrasse, 16

i) Hannover

– Georgs Passage
– Steinthor

j) Karlsruhe

- Kaiserstrasse 201 / Waldstrasse


k) Leipzig

- De Automat in Leipzich bevond zich op de hoek tussen de Grimmaische Strasse en de Neumarkt

l) Magdeburg

- Triumph Automat in de Alte Ulrichstrasse 2 

- Er was blijkbaar nog een tweede Automat in deze stad, eigendom van een zekere Robert Solle? Diens voor de hand liggende slogan luidde simpelweg “Bediene dich selbst”

m) München


Blijkbaar was er ook een tentoonstelling van
automaten in deze zaak

- Hotel Garni Strebl´s Automat Restaurant, Bayerstrasse

n) Plauen

- Bahnhofstr. 12 (Postkaart uit 1906)

o) Radeberg

- Automaten-Restaurant, Inh.: Julius Purschwitz, Dresdner Straße 14

p) Schwerin

- Markt Automat


q) Stettin

- Kleine Domstrasse 

r) Stuttgart

- Automat Café, Königstrasse 13

s) Waldenburg


t) Worms

*   *   *   *   *

Frankrijk

a) Grenoble

- Place Victor Hugo 4

b) Lyon

c) Nancy

Rue St Jean 41

d) Mulhouse (voor WO 1 Duits bezit)

e) Parijs

- Place de l´Opera: Automat van de Quisisana-groep
- In het interbellum werd ook de hypermoderne "
Bar Automatique" ofte het Restaurant Presto aan de Blvd. Des Italiens, Porte Ste Denis opgericht. Sommige delen ervan riepen bijna beelden op van een controlekamer van één of ander gemiddeld chemiebedrijf, al was er ook een gezelligere eethoek. Het moet zeker de moeite waard geweest zijn om eens speciaal een ommetje voor te maken...

f) Roubaix

g) Strassbourg

 
*   *   *   *   *

Zwitserland

a) Genève

- Rue de la Crois d´Or 35

b) Lausanne

*   *   *   *   *

USA

a) Boston

De firma Horn & Hardart opende enkele verkooppunten in Boston 

b) Chicago

Horn & Hardart poogde eveneens om in Chicago door te breken, doch vreemd genoeg zonder succes. De kwaliteit van de voeding liet er vaak te wensen over. (Het is ons niet duidelijk of de firma niet met sabotage te maken kreeg, bv. van de niets ontziende en hebberige gangsterbendes, al waren die ook wel actief in New York)

c) New York

– Horn & Hardart 57th Street, 6th Avenue

– Automat Lunch Room, 1557-1563 Broadway (46th-47th Street)

– Bell Lunch 50 Broad Street: capaciteit 1200 mensen

– Bell Lunch 41-43 Maiden Lane

– Bell Lunch 50 East 42 Street 

d) Philadelphia

Horn & Hardart opende twee automatische restaurants op Chesnut Street, de tweede op de hoek met Juniper Street. Volgens hun eigen reclamekaarten uit de vroege 1900´s ging het om de grootste automatische restaurants ter wereld, al valt de juistheid van die bewering moeilijk te controleren. Naar verluidt kon men hier geen alcoholische dranken bestellen. 

In het café van de Smithsonian´s National Museum of American History werd een ongeveer 12 m lange Automat uit 1902 geplaatst, afkomstig van Horn & Hardart´s eerste Automat in Philadelphia. Het geheel is versierd met marmer, spiegels en decoratieve panelen met fineerhout versierd.

*   *   *   *   *

Rusland

St Petersburg
- Quisisana opende aan het begin van de 20 ste eeuw een vestiging in St Petersburg. Verdere informatie ontbreeks vooralsnog.
 

Voetnoten

(1) Geschiedenis van de Sielaff Co. Er bestaat nog steeds een firma actief op het vlak van automaten voor bv. frisdranken die zijn naam draagt. Bezoek het graf van Sielaff

(2) Biografie Max Sielaff

(3)Uittreksels uit historische tijdschriften m.b.t. Automats: Auszüge aus Zeitungsberichten

(4) Idem (3)

(5) Blijkbaar was het een Duits-Amerikaanse bierproducent die het idee ingang in de VS zou doen vinden.

(6) "Lunch from Slot Machine," The Washington Post, June 29, 1902, p. 35.

 

Voor wie er (nog) meer over wil weten

Boeken

– Lorraine B. Diehl, Marianne Hardart: The Automat: The History, Recipes, and Allure of Horn & Hardart´s Masterpiece Crown Publishing Group 2002, 128 pp

– Cornelia Kemp/Ulrike Gierlinger: Wenn der Groschen fällt... Münzautomaten – gestern und heute. 384 S. Deutsches Museum München 1988

Artikels

- Het Belgische tijdschrift "Tout" besteedde in haar (ongedateerde) overgangsnummer van 1932 naar 1933 aandacht aan het fenomeen in een kort artikel getiteld "Les gaietés de l´Automatique". Hierin werd ook gewag gemaakt van de sombere voorspellingen van sommige maatschappijcritici, die een toenemende jachtigheid en vervreemding voorspelden... Het tijdschrift was gevestigd in de Rue du Marais 20 te Brussel. 

Websites & blogs

Before Horn & Hardart: European automats: Jan Whitaker, 2010, revised 2013 Restaurant-ing through history

The Automat Dialogues

Before the Big Mac: Horn & Hardart Automats: The New York Public Library mbt Byrnes Collection 

 

 

 
 
database afsluiten