Retroscoop - Keramiek om U tegen te zeggen: Bakkerij Kroon (Borgerhout) en zijn Célestin-Joseph Helman RetroScoop
 
   Architectuur
    
 
 
De ´klik´ naar je gedroomde Klassiekers

Keramiek om U tegen te zeggen

Bakkerij Kroon (Borgerhout) en zijn
Célestin-Joseph Helman

Benoit Vanhees

    

   

De kwalijke reputatie die -terecht of onterecht- aan sommige wijken of gemeenten toegeschreven worden, doen nogal wat mensen over het hoofd zien dat er vaak heel wat interessant op het vlak van erfgoed aangetroffen kan worden. Dat is ondermeer het geval voor de Bronx in New York, of dichterbij, voor Schaarbeek en Borgerhout.

Naast de fraaie spektakelzaal Roma uit de Roaring Twenties en een juweeltje van een Gemeentehuis, kan men in deze laatste wijk ook een prachtige Art Nouveau tegelwand aantreffen in een voormalige bakkerij. Het prachtige exemplaar werd ontworpen door de keramiekfirma Helman. Deze producent behoorde met nog enkele andere bedrijven tot de top van de Belgische keramieknijverheid. Een korte (!) kennismaking...

 

Helman: een klinkende naam in de keramiekwereld


de vier seizoenen volgens Helman...

De firma Maison Helman werd ca. 1897 opgericht door de Vervierse architect Célestin-Joseph Helman (1859-1929). Oorspronkelijk bevond zijn ontwerpatelier zich in Schaarbeek, maar later verhuisde hij naar St. Agatha-Berchem. Samen met firma´s als Boch en Gilliot behoorde zijn keramiekfabriek tot de top van wat ons land aan te bieden had.

Helman is ondermeer de man achter de prachtige tegelwanden van de voormalige viswinkel van Elsene, in de Brusselse Leopoldwijk (hoek van de drukke Troonstraat n° 65, en de Londenstraat). (1)  Een andere realisatie van deze befaamde keramiekproducent, groot geworden dank zij de Art Nouveau-beweging, kan men vinden in de Henri Dietrichlaan 27 te Etterbeek. (2)

 
Foto´s Benoit Vanhees
De Helman-creatie voor Benoit Frères, een
Brusselse viswinkel in de Troonstraat

Ook aan de Kust zijn verschillende Helman´s te vinden. Wie eens de Maria Theresiastraat in Oostende inwandelt, zal op het n° 36-38 fraaie, zeer goed bewaarde natuur- en landschapstaferelen in de loggia´s van dit tweelingshuis ontwaren. Men ziet er ondermeer kleurrijke bloemen, frisgroene loofbomen, water- en luchtpartijen, de in de Art Nouveau-periode erg populaire pauwen, een windmolen (n° 36) en een fontein (38) op afgebeeld. Ook in Blankenberge ontsnapten nog een aantal fraai getuigenissen van Helman´s kunnen aan de niets ontziende slopershamers, zoals in de Langestraat, de Molenstraat en de Van Maerlantstraat. Verder vermelden we ook nog even de fraaie tegelpartijen in de Harmonie, de Local Unique en The Tower, drie café´s op de Grote en Kleine Markt van Ronse, en de prachtige Helman-keramiek in het vroegere Hôtel Walrabe in de Rue Marguerite Bervoets te Bergen. Het gebouw huisvest thans een eigentijds architectenbureau, wat voor enige vreemde contrasten zorgt.

Blijkbaar speelde Helman in 1895 eveneens een vooraanstaande rol in het uitbouwen van een nieuwe keramiekfabriek in Hasselt, na het ter ziele gaan van de Porcelaines du Limbourg in 1893. De Majoliques de Hasselt (ook wel Céramiques Décoratives de Hasselt) bevond zich op het Wapenplein (Dusartplein), daar waar zich thans de Provinciale Bibliotheek bevindt. Nogal wat jeneverbaronnen hadden geld gestopt in deze keramiekfabriek, die tot 1954 zou blijven bestaan. (3)

Net zoals dat ook voor de andere topfabrieken Boch of Gilliot (Hemiksem) het geval is, vindt men ook in het buitenland nog heel wat sporen terug van het savoir faire van Helman terug. Zo importeerde de Compania Commercial Sud heel wat decoratieve tegels in Buenos Aires. Het invoeren van bouwmaterialen als cement, bakstenen, dakpannen, marmer of tegels had als voordeel dat men schepen die producten naar Europa hadden gebracht ook van een nuttige lading op de terugreis naar bv. Latijns Amerika kon voorzien. (4) Wie zo nu en dan eens gaat grasduinen op eBay Amerika, zal ook kunnen vaststellen dat men ook in de States de naam Helman naar waarde weet te schatten. De gemiddelde vraagprijs voor de meer eenvoudige tegels schommelt tussen de 25 en de 50 $. Zoals hieronder te zien, schiet de prijs van een Helman-ensemble al snel fors de hoogte in... Dit zal wellicht al een vaag idee geven van de vraagprijs voor tegels, zoals afgebeeld op de hierboven weergegeven pagina uit de catalogus van Helman.

 


Vraagprijs op eBay USA: 440 $

 
en amper 10 000 $ voor dit leuke setje ...
een amusant frivoliteitje voor in de badkamer dus.... 

Borgerhout en zijn Helman

   

Maar dus ook Borgerhout mag zich trots bezitter van een bijzonder mooie Helman noemen, dank zij de ambitieuze bakker Alphonse Heylen. Deze begon in 1905 met een eigen zaak, die echter al snel aan uitbreiding en meer prestige toe was. De naam van zijn zaak -Bakkerij Kroon- doet sterk vermoeden dat deze toen al in de Kroonstraat lag. Het is ons echter niet helemaal duidelijk of de bakkerij toen al exact op de plaats lag, waar men thans de tegelwand kan aantreffen. Het huis waarin deze decoratieve reclame werd aangebracht, dateert immers pas van 1913.

Wie de smalle en korte toegangshal betreedt die naar de toegangsdeuren van het huis en de winkel leidt, ziet aan zijn linkerkant de hoge muurreclame, afkomstig uit de keramiekfabriek van Helman. In feite is de versiering zo hoog, dat men eigenlijk op grotere afstand er van af zou moeten kunnen staan, als de smalle gang toelaat, om het in volle glorie te kunnen aanschouwen.

Sedert bijna een eeuw toont deze muurreclame de windmolens, waarmee molenaars graan tot meel verwerken, zodat bakkers hun basisgrondstof hebben. Verder ziet men een reeks typische attributen van elke fiere bakker: een meelzak, een kneedbak, een bakkersoven en een houten schop om de warme geurende broden  uit deze oven te halen. Uitgestald op een schotel ziet men voorts het knapperige resultaat die de trotse ambachtsman op die manier bekwam. Men hoeft maar een greintje verbeelding, om er zelf een gepaste olfactorische gewaarwording bij te dromen...

 

 

    

Voorts bleven ook frivole smeedijzeren krullen van de vroegere bakkerij bewaard, net als sierlijk stucwerk aan het plafond. Ook een simpele vloermozaïek ("AHR") herinnert nog aan de toenmalige zaakvoerders, Alphonse Heylen en Mevrouw Rubbens, zijn eega. 

Tot slot: in dezelfde straat als deze bakkerij woonde en stierf ook kunstschilder Jozef Posenaer (1876-1935), een misschien wat vergeten landschapsschilder, die zich ook wel aan decoratieve panelen waagde. Wie weet was hij wel één van de klanten van Bakker Heylen, en wierp ook hij ooit bewonderende blikken op dit zeer decoratieve paneel ! 

Wie zelf ooit eens naar de Kroonstraat afzakt, bv. om er de Kringwinkel te bezoeken, mag zeker niet vergeten om eens een nieuwsgierige blik op dit fraai stukje nostalgie te werpen.! Die nieuwsgierigheid zal alras plaats maken voor terechte bewondering...

 

Een ander pareltje

We lieten het al eerder vallen, Borgerhout heeft nog een aantal andere goed bewaarde geheimen.

Het opvallend elegante Stadhuis van Borgerhout -thans Districthuis- neemt wat dat betreft een prominente plaats in. Het sierlijke gebouw in rode baksteen dateert uit 1889, en werd in de toen erg populaire neo-Vlaamse Renaissancestijl opgetrokken. Dank zij een aantal erg geslaagde renovaties in de tweede helft van de 20ste eeuw behield het statige gebouw haar "grandeur" van weleer.

De hedendaagse wereld is eentje waarin het visuele een steeds grotere rol speelt. Enkele foto´s zullen wellicht dan ook meer resultaat bereiken dan lyrische beschrijvingen, om de lezers van buiten Antwerpen eens aan te zetten een zijsprongetje tot aldaar te maken bij een volgend bezoek aan de metropool.

 

Voetnoten

Ga zeker ook eens een kijkje nemen op

Mytiles.net, waarop de fraaie Helman-tegels uit de collectie van Arnold Van Dijk te zien zijn, en naar de Faucher Tile Collection. Op deze laatste zijn ondermeer de boordsiertegels die men ook bij Bakkerij De Kroon ziet ook opgenomen. 

Klik op de onderlijnde delen om naar de overeenstemmende link te geraken.
 
(1) Baeck, Mario en Verbrugge, Bart: e Belgische Art Nouveau en Art Deco wandtegels 1880-1940 M&L Cahier 3 Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Afdeling Monumenten en Landschappen, 1996 p. 128-129, 189-1990
  
(2) Inventaris Bouwkundig Erfgoed, Brussels Hoofdstedelijk Gewest
  
(3) Keramiekfabriek Majoiques de Hasselt Hasel-website over het Hasselts erfgoed
 
(4) Baeck, Mario: Vloer en wandtegels: een verhaal van import en export Open Monumentendag Vlaanderen, 2006
 
 
 
 
database afsluiten