Retroscoop - De opvallende chocoladefabriek van Rosmeulen (Nerem / Nederheim) RetroScoop
 
   Industrieel Patrimonium
    
 
 
De ´klik´ naar je gedroomde Klassiekers

 Chocolade- en peperkoekfabriek Rosmeulen (Nerem/Nederheim, Limburg)

Benoit Vanhees

Nerem was tot 1977 een aparte gemeente, waarna het aan het grondgebied van Tongeren werd toegevoegd. Tot enkele decennia geleden werd overigens nog de oude naam van het dorp gebruikt, die Nederheim luidde. In 1909 werd hier op een langwerpig perceel van 2,67 ha tussen de Neremstraat 240 en een thans verdwenen spoorlijn die van Tongeren naar Luik leidde een behoorlijk imposant en interessant fabrieksgebouw opgetrokken. Ook vandaag de dag nog is de site volop in het groen gelegen, met geen enkel ander opvallend spoor van bedrijfsactiviteiten in de omgeving merkbaar.

Architectuurpuristen halen wat hun neus op voor het wat bizarre ontwerp, zoals verder zal blijken. Niemand kan echter ontkennen dat het goedbewaarde gebouw op zijn minst behoorlijk intrigerend genoemd kan worden.
 

1) Een intrigerend ontwerp

Misschien wordt het één en het ander ook verklaard door het feit dat de aanvankelijke ontwerpers van de fabrieksgebouwen geen architecten waren, maar twee ondernemers. Het was immers oprichter Florent Rosmeulen (1863-1943) die samen met zijn schoonzoon Ernest Bels tekenpapier had bovengehaald, om vervolgens volledig op basis van zijn eigen ervaringen als chocolade- en peperkoekproducent de eerste schetsen te maken.

Rosmeulen had vanaf 1893 een fabriek voor peperkoek in Verviers uitgebaat. In 1896-97 had hij daar nog een tweede fabriek aan toegevoegd, waar chocolade geproduceerd werd. Verviers was niet alleen het centrum van de Waalse wolindustrie, maar tevens een heuse chocolade-centrum. Zo zijn bv. ook de merken Jacques, Aiglon, Le Cerf, Angenot-Houpresse, Hardy, Derbaix, Rubis, Hosay, Fraiture, Grivegnéé & Cie. en Jos. Bieswal afkomstig uit Verviers.

Uiteindelijk bleek het niet meer mogelijk te zijn om de activiteiten in deze fabriek verder uit te breiden, en besloot de ondernemer terug te komen naar zijn geboortestreek. Misschien speelden ook enkele ernstige sociale conflicten waarmee hij tussen 1906 en 1908 te maken had gekregen een rol bij die beslissing om te delokaliseren. Het één en het ander over deze Vervierse periode wordt meer in detail verteld op de gespecialiseerde “chocolade-blog” Le Monde des Chocolateries Belges. (1)

Pas toen de twee heren tevreden waren over de meest praktische indeling van de fabriek werd een echte architect erbij gehaald om het geheel nu ook technisch correct uit te werken. De man die hiervoor werd uitgekozen was Clément Pirnay. (2)

De fabriek in Nerem zou bestaan uit een centraal gebouw van 2 verdiepingen. Doordat het tweede verdieping ervan evenwel ongewoon hoog is, zou het met kop en schouders boven twee vleugels van eveneens 2 verdiepingen uitsteken. Aan de linkervleugel werd ook nog een torengebouw van vijf en een halve bouwlaag voorzien, alsook een grote loods, mogelijk voor leveringsvoertuigen. De rechtervleugel bestaat blijkbaar deels uit drie verdiepingen: een deel van de voorgevel toont immers ramen die over twee verdiepingen heen lijken te gaan, wat mogelijk op een hoge productiehal wijst.

Al deze gebouwen zouden op één lijn komen te liggen, zodat één enorme facade van 200 m ontstond, samen goed voor 12 000 m² overdekte oppervlakte. Een best wel indrukwekkend zicht... Ongetwijfeld het meest opvallend is de Art Nouveau toegangsdeur van het centrale gebouw, waarboven een enorm glasraam in de vorm van een Montgolfière of mijter werd toegevoegd. Wellicht moet het geheel een eekhoorn van voren gezien voorstellen, met het grote roosvenster die de kenmerkende pluimstaart van de kleine knager symboliseert ? De uiterste top van de “mijter” wordt per slot van rekening ook bekroond door zo´n kleine rosbruine snoeper. Deze doet een beetje denken aan de eekhoorn op de verpakking van de eerste chocolade van Rossmeulen, de Extra Fondant aux Noisettes (1900).

Het tijdschrift Les Cahiers de l´Urbanisme wijst er nog op dat Clément Pirnay aanvankelijk een medewerker van architect Paul Jaspar was. Misschien zat Pirnay er toen al voor iets tussen dat Jaspar´s ontwerpen voor twee huizen in Luik, Maison Van der Schrick (1906) en dat van Dokter Janssens-Lycops (1907) ook een (veel minder spectaculair) mijtervormig roosvenster hebben.

  

Omdat de fabrieksgebouwen in moerassig gebied werden opgetrokken, kwamen er heel wat heipalen aan te pas. Het beroemd geworden bedrijf Franki had niet zo lang daarvoor haar al snel befaamd geworden “pieu” op de markt gebracht. Het was deze firma die dan ook aangeschreven werd voor de levering van heipalen. Eén bron maakt ook melding van het gebruik van 700 eiken boomstammen, die per 4 rond deze heipalen werden gegroepeerd, om het geheel nog steviger te maken. Ook belangrijk om te vermelden was dat de fabriek bij de eerste bedrijfsgebouwen in België behoorde met een structuur van gewapend beton. Deze stevige structuur gaat evenwel grotendeels schuil achter de muren in rode bakstenen. De buitenkant verraadt alleen waar betonnen vloeren zich bevinden.

Het regenwater dat op het plat dak viel, werd via een ingenieus systeem opgevangen, vergaard en ook effectief gebruikt. Zoals op de postkaart van de bouw van de fabriek te zien was aanvankelijk op het dak van de rechtervleugel ook 10 niet erg hoge schouwen te zien.

Een tekening uit de periode van de oprichting toont ook een hoge fabrieksschoorsteen uiterst links, maar of deze er ooit gekomen is kon niet met zekerheid achterhaald worden. De fotografen achter de paar postkaarten die de fabriek tonen slaagden er zo al niet in om de hele 200 m gebouwen in de lens te vangen. Ook nog eens die schouw mee in het beeld krijgen was onbegonnen werk, wou men toch een beetje details van de hoofdinkom tonen.(3) Dank zij Stefanie van Dijk - die ergens in 2018 Retroscoop contacteerde- weten we ook hoe de fabriek er aan de binnenzijde uitzag.

Aan de inkom in de Neremstraat werd nog een klein gebouwencomplex opgetrokken, bestaande van een achthoekig gebouw, een soort lage schuren (fietsenstallingen ?) en een hoger opslaggebouw.

 


Aan de rechterflank van het achthoekig gebouw bevindt zich nog steeds het erg opvallende Art Nouveau toegangshek in zwierig metaal. (4)

Aanvankelijk was de fabriek omgeven door een sierlijke tuin, zoals men op oude tekeningen kan zien. Oude tekeningen geven aan dat een inkomgebouwtje die men op de huidige site kan aantreffen blijkbaar toen nog niet voorzien was.

Ofwel waren die eerste illustraties dus niet compleet, ofwel werd dit toegangsgebouwtje, een bijkomende ingangspoort alsook de weg die van daar naar de “pluimstaartingang” leidt pas later toegevoegd.

2) Bloei en verval

Oude postkaarten leren dat de fabriek zowel peperkoek als chocolade produceerde. Op het dak van het centrale gebouw fabriek was dan ook een versiering aangebracht, die onder de naam Rosmeulen de woorden “Chocolat” en “Pain d´Epice” over bijna heel de lengte van de voorgevel vermeldden. Op de achterkant van een omslag die nog uit de Verviers-periode dateerde, maar in Nederheim werd gepost, werd melding gemaakt van “chocolat pour la tasse” ofte cacao.(5Dit wordt bevestigd ook door een oude muurreclame.

Op het hoogtepunt van haar bestaan in Nederheim / Nerem zouden er zo´n 100 mensen hebben gewerkt op de fabriek. Een deel daarvan was meegekomen uit Verviers, terwijl voor de ongeschoolde arbeid lokaal gerekruteerd werd. In het torengebouw van vijf en een halve bouwlaag ondergingen de cacaobonen naar verluidt de verschillende voorbereidende fasen.

De cacaobonen werden eerst tot het hoogste verdieping getild, waarna ze verdieping na verdieping daalden, om er telkens bepaalde bewerkingen te ondergaan. Het zou interessant zijn om te weten waarom het allerhoogste verdieping maar een halve was. (Op een illustratie uit de periode voor WO 1 werd dit bovenste verdieping als een volledige getekend) Werden hier bv. dingen te drogen gelegd, diende het om de andere verdiepingen goed te kunnen verluchten... Enkel een expert in de productie van chocolade zou ons hierop de voorlopig ontbrekende antwoorden op kunnen verschaffen. Ook intrigerend is wat er precies in de rechtervleugel gebeurde, meer bepaald in het gebouw met de verschillende korte schouwen.

In oude leerboekjes over de “Vaderlandsche Geschiedenis” wordt graag geschermd met grootste verwezenlijkingen als de eerste spoorlijn op continentaal Europa. Niet zo glorieus was het feit dat ons land één van de laatste industrielanden was, waar vrouwen stemrecht verwierven. Minder bekend is dat het ook het laatste industrieland in Europa was dat in 1914 -schoorvoetend- een schoolplicht tot 14 jaar invoerde... (Sedert 1889 was kinderarbeid onder de 12 jaar verboden geworden) Tot 1914 trof men dus nog heel wat kinderen aan in bv. de steenbakkerijen van Boom. Ook de chocoladefabriek Rosmeulen zou hierop geen uitzondering zijn geweest. Het moet niet evident zijn geweest voor die hongerige belhamels om van al dat lekkers dat dagelijks voor hun neusjes passeerde af te blijven. (6)

Het bedrijf kende aanvankelijk enkele gouden jaren. Toen het bedrijf nog in Verviers gevestigd was, had het reeds aan de Universele Tentoonstelling van Luik in 1905 deelgenomen. Ook nadat de productie in Nerem gecentraliseerd was, was hij in 1910 opnieuw van de partij, toen in Brussel een Universele Tentoonstelling georganiseerd werd. De firma richtte er een “Sphère Ajourée” in de Avenue des Nations op. Vooralsnog werd geen afbeelding gevonden die ons toelaat om ons een goed beeld te kunnen vormen over wat we ons hier precies bij moeten inbeelden. Ook niet geweten is of de firma er ook tijdens de Wereldexpo van Gent in 1913 bij was.

Wel bracht Rosmeulen dat jaar een reeks van ten minste 7 postkaarten uit die handelden over een Vlaamse Kermis die wellicht door het bedrijf in Tongeren georganiseerd werd. Voor zover we konden natrekken gaf Rosmeulen geen reeksen kleurige chromo´s uit, om de verkoop te stimuleren. Reclameitems lijken erg zelden te zijn, en slechts zo nu en dan duiken bv. reclamekaartjes op, die voor die tijd niet echt opvallend elegant zijn, eerder “doorsnee”.

  

Toen kwam WO 1 roet in de chocolade kwam gooien. Niet alleen zou de aanvoer van cacaobonen al snel stilvallen, maar ook werden alle mannen ouder dan 16 jaar onder de wapens geroepen. Bovendien werd het bedrijf in de avond van 28 augustus 1914 leeggeroofd door Duitse troepen. Heel de voorraad chocolade en peperkoek werd in beslag genomen, en ook de wijn- en sigaren-collectie van Mr. Rosmeulen veranderde in een handomdraai van eigenaar. Er werd voor meer dan 50 000 fr. gestolen, een voor die tijd aanzienlijk bedrag. (7)

Na WO 1 werden de zaken hernomen, maar vreemd genoeg werd in 1920 de naam veranderd in Société Anonyme Anciens Etablissements Rosmeulen. Was de schoonzoon ondertussen misschien directeur geworden ? (8)

Begin jaren ´30 werd West-Europa in navolging van de VS getroffen door een zware economische crisis. De machtige Boerenbond bijvoorbeeld zag aanzienlijke fortuinen in rook opgaan, en moest tal van eigendommen verkopen om het schip te redden. (9Ook de chocoladefabriek kwam blijkbaar in slechte papieren terecht, en werd in 1934 uiteindelijk openbaar verkocht. (10)

In de daarop volgende jaren werd de site blijkbaar een militair domein. Nadat eerst Belgische militairen er een onderkomen in hadden gevonden, werd het gebouw tijdens WO 2 door de Duitsers bezet. Toen deze op hun beurt verdreven waren, was het de beurt aan het Amerikaans leger om zich hier gedurende een zekere tijd in te vestigen. (11)

3) De situatie na WO 2

In 1948 of 1949, de bronnen spreken elkaar wat tegen, nam Bosson, fabrikant van weefmachines haar intrek in de opvallende fabrieksgebouwen.(12De firma bleef er tot in 1972 of ´73, waarna het de beurt was aan Riskin, een vooruitstrevend tinfabriekje om zich hier te komen vestigen. Deze fabrikant produceerde ondermeer tinnen relatiegeschenken en wedstrijdbekers, en verwierf hiermee zowaar enige internationale faam. Het was in deze periode, dat op heel geslaagde manier gekleurd glas (groen en paars) in het roosvenster van de hoofdingang werd toegevoegd, ter vervanging van het oorspronkelijke doorzichtige glas. Niet alle ingrepen op architecturaal vlak in de 1970´s betekenden automatisch een trieste achteruitgang...

De tinsmelterij omschreef later haar op haar website als volgt de bedrijfsactiviteiten:

“Sinds 1968 is Riskin gekend in de gietwereld. Het was de eerste firma ter wereld die tin hogedruk kon gieten. En sinds 1976 ook gespecialiseerd in aluminium. Ondertussen bewerken we aluminium, tin, lood en magnesium en verschillende kunststoffen (ABS, PLA, ... ) Met een team van ervaren mensen ontwikkelen wij matrijzen, gieten we de onderdelen (hogedruk, coquile en zand), bewerken we de onderdelen met CNC frees en booroperaties, en staan in voor de oppervlaktebehandelingen (poedercoaten, natlakken, anodisatie, ... )”

Een website die een copyright periode van 1997-2004 aangeeft, toont dat “Royal Riskin” naast sportbekers o.a. drinkbekers, wanduurwerken, schotels, tafelwaren enz. produceerde.

Riskin had in 1976 nog een tweede productie-eenheid, meer bepaald aan de Luikersteenweg. Op gegeven moment, een exact jaartal ontbreekt, werden de twee sites blijkbaar samengevoegd, en kwam de droomfabriek van Florent Rosmeulen even leeg te staan. Volgens sommige bronnen zou Riskin ondertussen failliet zijn, of toch alleszins met de bedrijfsactiviteiten gestopt zijn. Interessant, de eerder vermelde website van Royal Riskin geeft een adres op in... Huixquilucan, Mexico ! Zou het bedrijf gewoon naar een land met lage lonen vertrokken zijn ? Een foto van de oude Rosmeulen-fabriek en de term “Royal” bevestigen alleszins dat het om hetzelfde bedrijf gaat. (13)

In 2011 waren er blijkbaar grootse plannen om er een kunstencentrum in de voormalige chocoladefabriek onder te brengen. Een artikel in dat verband verwoordde het als volgt: 

“Wat eerder bekend stond als ‘fabriek Rosmeulen’ heet vanaf nu: ‘The Factory of Art’. Met haar 12.000 m² overdekte ruimten behoort The Factory of Art niet enkel alleen tot één van de grootste privé-initiatieven voor hedendaagse kunst in België, maar ook in de Euregio.” (14)

Kunstfotograaf en coördinator Patrick Smeets organiseerde er een “1° Kunstfestival” in de “Factory of Art. Over een tweede Kunstfestival vinden we zo op het eerste zicht niets terug. Wel organiseerde een liberale politicus uit Tongeren bekend geworden voor zijn ideeën rond “leenfietsen” er in 2012 een feest voor zijn achterban. Ook vonden er een aantal fuifen plaats. (15)

In juni 2013 was er dan sprake van dat immokantoor SBS Properties van plan was om 63 -uiteraard “exclusieve”- lofts te maken in het gebouw. Blijkbaar is het nog niet voor iedereen economische crisis. (16) Welke impact de ingrepen van architect Theo Spies op het fraaie gebouw gaat hebben is bang afwachten... Begin september 2014 was er alvast nog geen spade in de grond gestoken, en was de site nog de speeltuin van straatkatten en vogels. Verrassend, nergens zijn vervelende tags of graffiti op de muren te bespeuren.

 

4) Standingvolle directeurswoning

Aan de overkant van de Neremstraat werd bovendien een fraai en alles behalve bescheiden neo-barok kasteel gebouwd, waarin Florent Rosmeulen, stichter en directeur van de chocoladefabriek zijn intrek nam. Aanvankelijk heette de uiterst charmante riante woning Kasteel “La Brise”, maar het werd later herdoopt in Kasteel Rosmeulen. Het ligt ten midden van een erg benijdenswaardig park met vijvers en veel groen. Op een bochtige toegangsbrug die bezoekers en inwoners veilig over het water leidt kan men zonderlinge beelden aantreffen, zoals sfinxen (leeuwen met meisjeshoofden).

  


Voetnoten en bedankingen

Stefanie van Dijk maakte ons in een e-mail attent op het bestaan van de website www.dechocoladefabriek.be en een Facebookpagina gewijd aan deze voormalige productiesite. De Fotoclub Digipelt uit Overpelt is er ook heel wat foto´s in gaan trekken.

 

(1) Le Monde des Chocolateries Belges Op deze blog vindt men eveneens heel wat interessant beeldmateriaal over verpakkingen. We hebben niet nagetrokken of de opening van de fabriek in Nerem ook meteen tot de sluiting van de twee fabrieken hebben geleid.

(2) Collectif SPW Cahier de l´Urbanisme 72, p. 65

Le Monde des chocolateries Belges (zie 1) houdt het op een zekere J. Lejear, een andere architect uit Verviers, doch deze informatie lijkt niet correct te zijn.

(3) History Sentinel Headquarters: Deze website lijkt ook te denken in de richting van Lejear, maar heeft misschien van (1) gekopieerd. Vreemd genoeg wordt hier de naam als Legard gespeld. Het artikel met nochtans interessante informatie werd ook nooit afgewerkt

(4) Idem 1

(5) Sommige bronnen menen te weten dat er eveneens speculaas gemaakt werd, maar vooralsnog werd hiervoor geen bevestiging van gevonden, bv. in de vorm van een afbeelding van een verpakking

(6) Gita Deneckere 1900 België op het breukvlak van twee eeuwen p. 130 Lannoo 2006 

(7) Tongeren vandaag Fabriek Rosmeulen Nerem 28 augustus 2014

(8) VVIA Vlaamse Vereniging Industriële Archeologie afdeling Limburg: Activiteiten

(9) Zie Retroscoop artikels over de speeltuin van Bokrijk (deel over het kasteel)

(10) Idem (8)

(11) Wikipedia artikel Rosmeulen fabriek Nerem

(12) Mogelijk was er een link met het bedrijf Duesberg-Bosson uit... Verviers, bedrijf dat inderdaad weefmachines en andere toestellen voor in de wolindustrie maakte.

(13) Flickr fotostream van Peter Van Gestel

(14) Christien Vandeput: Eerste kunstfestival tovert tinfabriek om tot artistiek centrum Belang van Limburg14 sept. 2011 op.cit.

(15) Dirk Rouffaer: Patrick Jans stelt leenfietsensysteem voor Belang van Limburg 3 aug. 2012

(16) Website SBS Properties

(17) Vlaanderen Vakantieland Fiche Kasteel Rosmeulen

 

 
 
database afsluiten