Retroscoop - Apotheek Tuypens (St.Niklaas) en de Poeders Witte Kruis: Kroniek van een kaskraker RetroScoop
 
   Maatschappij
    
 
 
De ´klik´ naar je gedroomde Klassiekers

Kroniek van een kaskraker
Apotheek Tuypens (St. Niklaas)
en de “Poeders Witte Kruis”

Benoit Vanhees
versie 1 (november 2014)
 

     

Structuur

Inleiding
1. De grondlegger en de opstartfase
2. De schimmige aanvang van de productie
    2.a De productie tot de late 1950´s
    2.b Een analyse van de reclame tot W0 2
3. Een nieuwe generatie neemt de fakkel over
    3.a Reclame na WO 2 / Geschreven pers
    3.b Reclame na WO 2 / Andere
4. De bouw van een modern “labo Tuypens” en fabriekshallen
5. De kernspelers in de fabriek
6) Internationale expansie
7) Concurrenten
8) Controverse en veranderende wetgeving
9) Het einde...

 

Inleiding

Enkele jaren geleden verscheen op Retroscoop een artikel over de pijnstiller Dr. Mann. Het is zo één van die merknamen die via een kronkelig parcours tot het collectief geheugen van Vlaanderen is gaan behoren. Het verhaal van deze “wonderbaarlijke” poeders was zeer bescheiden begonnen, evolueerde na een aanloopfase met enkele harde tegenslagen toch naar een commercieel succes vanjewelste. Het eindigde echter in mineur na een onbekend gebleven aantal mensen met ernstige nierschade, die blijkbaar verslaafd waren geraakt aan het witte goedje.

Apotheker Gemoets Mann was zeker niet de eerste om stappen te zetten op de lucratieve markt van pijnstillers met zijn Dr. Mann. Buitenlandse firma´s zoals Bayer (Aspirine,°1899) en Aspro (°1915) bijvoorbeeld hadden reeds tussen de twee wereldoorlogen een zekere reputatie weten op te bouwen door middel van omvangrijke reclamecampagnes. Maar ook een ander Belgisch merk met een gelijkaardig pijnstillend poeder als dat van Dr Mann had reeds decennia voor de Antwerpse  kaskraker als ijsbreker gefungeerd.

In St Niklaas was inderdaad een bekende apotheker, die nog voor WO 1 de basis legde voor wat een erg bloeiende KMO zou worden... Voorlopig is het nog een kroniek met veel gaten en hiaten, met veel vraagtekens en met enkele aannemelijke hypothesen. Maar ons graafwerk bracht zeker ook “nieuwe” of weinig bekende feiten naar boven, net als een aantal voorlopige maar nu al interessante conclusies. Deze publicatie is dan ook nog maar zeer voorlopig, niets meer dan een eerste versie, die zowel nieuwigheden aan het licht brengt, maar ook de nog bestaande schemerzones in kaart brengt. Zoals andere artikels op Retroscoop al hebben aangetoond, brengt echter ook de publicatie van partieel en voorlopig werk vaak dingen in beweging. Lezers die met nieuwe stukjes informatie of beeldmateriaal komen aandragen, mensen die iemand kennen die misschien.... enz enz. Moge dit ook het geval zijn met deze bedrijfsgeschiedenis.

 

1. De grondlegger en de opstartfase

François Tuypens (1862-1946) studeerde omstreeks 1885 af als apotheker, waarna hij zich in St Niklaas vestigde. Alles wijst erop dat hij de volgende jaren een aardig kapitaaltje opzij zou weten te leggen. In de vroege 1900´s zien we hem namelijk volop investeringen doen, waaronder in twee projecten, die samen de basis zouden gaan vormen van een bloeiend bedrijf.

Zijn eerste aankoop is meteen een weinig bekend element in de Tuypens-saga, die we te danken hebben aan Mevrouw Liana Torfs-Parmentier. Zij was gedurende meer dan 30 jaar de directiesecretaresse bij de firma Tuypens. Toen ze Henry Tuypens, haar toenmalige baas en oudste zoon van François op een dag vroeg hoe het succesvolle verhaal van de Poeders Het Witte Kruis eigenlijk begonnen was, zal ze ongetwijfeld wel verbaasd zijn geweest om te horen dat het niet Monsieur François was, die de poedertjes in zijn labo ontwikkeld heeft. Zijn zoon onthulde haar immers dat de eigenlijke uitvinder een Nederlander was, die zich om onduidelijke redenen verplicht heeft gezien zijn formule te verkopen.

Hoe de Nederlander in contact is gekomen met François Tuypens zal moeilijk te achterhalen zijn. Feit is echter dat deze laatste in 1903 de formule van de pijnstiller van onze Noorderbuur zou overgekocht hebben. (1) Minder glorieus misschien dan Maurice Gemoets, die zijn “Dr. Mann”-poeders na tal van experimenten zelf in zijn apotheek op punt heeft gesteld. Maar dat was dan ook weer meer dan 40 jaar later, zodat Gemoets had kunnen genieten van de expertise en ervaringen van zijn voorgangers. In hoofdzaak zou hij dan ook dezelfde ingrediënten gebruiken, maar voldoende afwijken om geen proces wegens plagiaat en het niet respecteren van gepatenteerde formules te riskeren....

De echte uitvinder van de later Poeders Het Witte Kruis zal dus wellicht anoniem blijven, tenzij de familie Tuypens nog steeds documenten uit die tijd in zijn bezit heeft, waarin deze koop -bv. door middel van een notariële akte- beklonken werd. Ook concrete informatie over hoeveel Tuypens voor het recept heeft neergeteld ontbreken. Dat is ook het geval voor wat betreft de vraag of hij de formule ongewijzigd heeft overgenomen, of louter als vertrekbasis gebruikte voor een zelf bedachte verbeterde. Wat wel geweten is, is dat hij blijkbaar rotsvast in de potentiële marktwaarde van zijn aankoop geloofde. Hij zou immers meteen patenten in verschillende landen op de formule hebben genomen. Zo´n patenten zijn maar een beperkte tijd geldig, en dienen dus om de zoveel tijd hernieuwd te worden. Iets wat hij vanaf dan ook nauwlettend zou opvolgen, want al vlug stonden er echt grote sommen geld op het spel.

Waarom de naam het Witte Kruis ? Naar verluidt is die naam ontstaan, omdat de apotheker zijn middel wou lanceren door te beweren dat zijn pijnstiller een groot kruis over de pijn maakte. Reeds in de 1930´s versechenen reclames in die zin. (En opgelet: zoon Henry Tuypens stond er naar verluidt op dat het “Witte” en niet “Wit” Kruis was ! Wee het knokig gebeente van de werknemer die dit even vergat, aldus mevr. Torfs-Parmentier. (al vindt men niettemin toch reclames waarin het op "wit" gehouden wordt)

Er was één groot nadeel aan die naam verbonden: hij was in die vorm totaal onbruikbaar over de taalgrens. (De naam “Dr. Mann” die na WO 2 zijn opwachting zou maken als grote concurrent van Tuypens was wat dat betreft veel flexibeler. Al ontstond hier dan weer al gauw een hele hetze vanwege het gebruik van de titel “Dr.” door de sluwe bedenker, die geen dokter maar apotheker was.... )

Wanneer deze naam “Witte Kruis” precies voor het eerst opdook is voorlopig nog onduidelijk. Zoals verder zal blijken dateert de oudste reclame die we tot nog toe voor de pijnstiller vonden uit 1932. Maar niets sluit uit dat een nauwgezet onderzoek van tijdschriften uit bv. 1929, 1930, 1931 aan het licht zou brengen dat hij eerder al de naam gebruikte. Belangrijk om te noteren is dat de reclames uit 1932 uit Franstalige tijdschriften komen. In die periode was hij dus volop bezig om zijn pijnstiller nationaal te promoten.

We mogen dus redelijkerwijze aannemen dat hij na de aankoop van de formule in 1903 eerst heeft zitten werken aan het opbouwen van een stevige lokale reputatie, in St Niklaas en omstreken, vervolgens wellicht in Oost Vlaanderen, en dan op enkele decennia tijd een nationale reputatie of toch ten minste bekendheid is gaan nastreven. Misschien kan diepgaander onderzoek in lokale kranten en tijdschriften uit St Niklaas aan het licht brengen of Tuypens bv. vanaf de periode na WO 1, of wie weet al daarvoor met reclame maken is begonnen. Dit is wellicht de enige manier om te weten te komen hoe de periode tussen 1903 en 1932 crescendo is gegaan.


Foto´s Benoit Vanhees
Het voormalig woonhuis van François Tuypens. De linkervleugel -vroeger
de apotheek- werd grotendeels geamputeerd in de 1930´s 

Maar we hadden het eerder al over twee belangrijke investeringen die François Tuypens maakte in de Belle Epoque. Naast het overkopen van de “Nederlandse” formule was dat de bouw van een imposante nieuwe apotheek en privéwoning. Het best wel grote gebouw zou op de hoek van de Houtbriel ("Marché de bois") en de Sacramentstraat in de schaduw van de St Niklaaskerk verrijzen.


De Houtbriel in de tijd dat Tuypens zijn nieuwe apotheek en
apothekerswoning liet optrekken


Luchtzicht van de Grote Markt van St Niklaas
We zien ook waar de apotheek en apothekerswoning zich
bevinden (1 & 2), de St Niklaaskerk (3) en de Houtbriel (4) 

Het was ook op een steenworp van de Grote Markt gevestigd, dus een zeer goede locatie. De bouw dateert uit 1906, drie jaar na de aankoop van de formule. De ontwerper die zich voor dit project over zijn tekentafel mocht buigen was een zekere A. Waterschoot. Het werd een imposante gevel van 10 traveeën die uitgaven op de Sacramentstraat. Op de pronkerige hoofdgevel van het woonhuis werden verwijzingen naar de eigenaars aangebracht, in de vorm van de initialen “FTVR”. Deze verwezen naar François Tuypens en die van zijn echtgenote (Caroline) Van Reusel.

De eigenlijke apotheek zat in de vier linkse traveeën, waarbij de meest linkse meteen ook uitgaf op de Houtbriel. Er zijn aanwijzingen die laten vermoeden dat deze apotheek met de naam “Het Hert” werd aangeduid. De collectie van de Koninklijke Oudheidkundige Kring van het Land van Waas (KOKW) bevat immers een stenen hert, dat blijkbaar afkomstig was van boven de deur van die oude apotheek.


Niet SPQR maar FTVR... en zoals zo vaak in Vlaanderen
een kluwen van slordige, ontsierende kabels

Mogelijk was het huisnummer van de apotheek toen Houtbriel 17, ofwel was Tuypens voor hij in zijn nieuwe apotheek introk aldaar al gevestigd. Een kleine reclame uit 1906, jaar van de bouw van zijn nieuwe zaak en zijn woonhuis leert ons immers dat hij toen o.a. het “depot” was voor de "Pastils Van Mol". In dezelfde periode was Apotheker H De Poortere gevestigd op de “Groote Markt 60”.


collectie Apotheek Tuypens St. Niklaas

Behalve dat was er ook Apotheker Maillet in de Ankerstraat 1 of Emiel Dewan in de Kokkelbergstraat. Deze laatste commercialiseerde eveneens een poeder... Tegen zweetvoeten... Er was dus toen al stevige concurrentie tussen de heren apothekers... 


collectie Apotheek Tuypens St. Niklaas
Modern, vooruitstrevend, maar vloekend met het weoonhuis

De oude apotheek werd in 1928 afgebroken, om plaats te kunnen maken voor een nieuwe, ditmaal in een erg contrasterende Art Deco-stijl. (het is wellicht in die periode dat het stenen hert verwijderd werd) Het nieuwe handelspand was een ontwerp van Marc Neerman. Een vreemde beslissing, waarbij het harmonieuze evenwicht van het Belle Epoque-woonhuis in de Sacrementstraat compleet te niet werd gedaan. Vanaf 1929 stonden een typische Belle Epoque-woning met verminkte linkervleugel naast een apotheek in pure Art Deco stijl. Zo´n strapatsen verkocht onder het mom van “gedurfde contrasten” waarin tal van moderne architecten zo graag in “uitblinken” werden dus ook toen al uitgehaald... Met de zegen van de bouwheer nog wel ! (In 2011 werd het Art Deco winkelpand geklasseerd door de Vlaamse Overheid. Het argument hiervoor was dat het gebouw aansloot bij "de expressionistische baksteen-architectuur van de Amsterdamse School)

 
collectie Apotheek Tuypens St. Niklaas
Het voormalig bord met de sluitingsuren en inpakpapier uit de vroegere
apotheek, waarop de andere Tuypens-producten op worden gepromoot


2. De schimmige aanvang van de productie

Terug nu naar de Poeders Het Witte Kruis. (verder afgekort tot PWK) We weten dat Tuypens de “Nederlandse formule” in 1903 verworven zou hebben. Wanneer hij echter met de productie begonnen is, en wanneer hij de naam is gaan gebruiken, is vooralsnog een raadsel. Er lijken ons zich drie scenario´s te hebben kunnen voordoen:

- ofwel is Tuypens reeds voor WO 1 met zijn poeders begonnen, en werd de productie tijdens WO 1 na het opgebruiken van de reserves aan ingrediënten tot na de vijandelijkheden opgeschort. De meest voor de hand liggende afkomst van de ingrediënten was immers Duitsland. We nemen aan dat uiteindelijk ook de stocks van concurrenten als Bayer, ook uit Duitsland uitgeput raakten. Het lijkt ons weinig waarschijnlijk dat Bayer tijdens de vijandelijkheden van de Groote Oorlog nog toegang kreeg tot de Belgische markt. (Misschien is het geen toeval dat dan ook in 1915 Aspro in Frankrijk ontstaan is ? Zie verder, concurrenten)

- een andere mogelijkheid is, dat de productie in het neutrale Nederland werd verder gezet ?

- ofwel heeft Tuypens de “Nederlandse formule” 15 jaar in zijn schuif gehouden, om hem pas na WO 1 boven te halen.

Enkel diepgaander onderzoek via zijn aanvragen om patenten te nemen op de formule zou misschien een antwoord kunnen bieden. Voorlopig zullen we het dus nog moeten doen met een verhaal vol gaten in de eerste decennia. Pas vanaf de 1930´s krijgen we al een beter zicht van de opgang van de firma van Tuypens. Er bestaan enerzijds enkele puzzelstukjes over de productie, en er is heel wat informatie te vinden door op zoek te gaan naar de reclames van de firma.

Te noteren valt dat in sommige reclame uit de 1930´s de Nederlandstalige naam van het poeder soms als "Wit" in plaats van "Witte" Kruis werd vermeld.

2.a) De productie tot de late 1950´s

Naar verluidt bevond zich achter het woonhuis van Tuypens een relatief kleine productieruimte, waar de nodige ingrediënten in gestockeerd werden, alsook gemengeld. Er moet dus zeker één of andere mengtrommel hebben gestaan, om voldoende grote hoeveelheden per keer te kunnen maken. Het inpakken van  de poedertjes echter was werk dat uitbesteed werd aan mensen die thuisarbeid verrichtten. Dit lijkt te suggereren dat deze families over een zeer precieze weegschaal moesten beschikken, en geregeld bevoorraad moesten worden met papiertjes, waarmee ze de zakjes per portie konden maken. Hoeveel mensen bij die verpakkingsactiviteiten betrokken waren, en wie de weegschaal aankocht is voorlopig niet geweten. Hoe dan ook, in de tweede helft van de 1950´s maakte het Ministerie van Volksgezondheid een einde aan dit soort thuiswerk voor wat betreft producten bestemd voor verkoop in apotheken. (we aarzelen in feite om de PWK het label “geneesmiddel” mee te geven, de term parafarmaceutisch middel is misschien beter)

Behalve poedertjes werden er op gegeven moment ook tubes met “cachets” op de markt gebracht.  Ze deden denken aan “ouwels”, die UFO-vormige snoepjes uit eetpapier met binnenin een zuur poeder. (deze term van "ouwels" wordt trouwens ook op de doos vermeld. Daarnaast verscheen de pijnstiller ook als tabletjes, waarbij het poeder samengedrukt werd tot een zekere vorm en met stijfsel samengeplakt. Wanneer deze variëteiten voor het eerst op de markt verschenen is voorlopig niet geweten.

  


Colletie SteM, St Niklaas
Noteer dat soms "wit" dan weer "witte" kruis vermeld wordt

Reeds in 1952 bestond het gamma uit:
(tussen haakjes de prijzen in 1952 en ongeveer 1973)

Poeders
- doosje van 12 zakjes (16,50 Bfr. / 18 Bfr.)
- doosje van 24 zakjes (30 Bfr. / 32 Bfr.)
- doosje van 48 zakjes (58 Bfr. / verboden door de wetgever)

Men ziet dus dat het product nauwelijks duurder is geworden, en dus relatief gezien een flink stuk goedkoper op 20 jaar tijd.

Cachets
- koker met 2 cachets voor in de handtas 5 Bfr
- koker met 12 cachets 22 Bfr.

Tabletten
- koker met 24 tabletten 33 Bfr

De maxiverpakkingen met 48 dosissen werden in de 1970´s door de wetgever verboden. Het argument was dat ze tot extra consumptie aanzetten.


collectie Retroscoop

Hoe werd het product ingenomen en hoe smaakte het ? Men moest het poeder wat samendrukken, dan in één keer innemen en vervolgens snel een glas water drinken. (pas later werd het product aangepast zodat het in een half glas water opgelost kon worden. Helaas kan hier voorlopig nog geen jaartal op geplaatst worden.) Het poeder had een zeer bittere smaak, ondermeer ten gevolge van de aanwezigheid van eukinine in de samenstelling. Eukinine was al minder bitter dan gewone kinine. Er zat verder ook lactose in, alsook maagzout. Dit ingrediënt moest eventuele maagpijn voorkomen.


collectie Apotheek Tuypens St. Niklaas

Doorheen de jaren zou de Tuypens-dynastie het gamma van zelf geproduceerde middelen blijven uitbreiden. Omdat we hun precieze verschijningsdatum niet kennen, bleek het onmogelijk te zijn om ze allemaal met zekerheid op te splitsen tussen vader en zoon Tuypens. We sommen ze dan ook voorlopig zonder specifieke volgorde op.


collectie Apotheek Tuypens St. Niklaas


collectie Apotheek Tuypens St. Niklaas

   collectie Apotheek Tuypens St. Niklaas

  
collectie Apotheek Tuypens St. Niklaas

– Antikoliek (ook voor paarden)
- Tonal: versterkende en eetlust opwekkende krachtwijn

– Hoestpillen (pillules pectorales)
– Sanalax Laxeermiddel
– Sprint Embrocation (voor wielrenners, spierversterkend middel)
– Twee zalven (Meline en Certine ?)
– Eau de Cologne Sylvia (90°) en Miranda Aug 1955 Femme d´Aujourd´hui reclame
– Middeltje tegen snot bij duiven (!)

De Poeders Witte Kruis waren echter dè kaskraker die de Tuypens familie -letterlijk en figuurlijk- steenrijk zou maken. In de 1960´s waren al de andere producten samen maar goed voor …. 4 % van de omzet. De naam Tuypens werd overigens op de andere producten als een wit kruis op de verpakkingen van de andere medicijnen aangebracht.

 

2.b) een analyse van de reclame tot en met WO 2


Collectie Apotheek Tuypens, St Niklaas
Een prachtig collectiestuk, deze
glazen fotonegatief uit de 1930´s
gebruikt door de drukkerij van de Tuypens-reclame

Door de reclames van Poeders Witte Kruis systematisch in kaart te brengen kan men beetje bij beetje een beter zicht krijgen op

- het type tijdschriften waarin Tuypens reclame maakte

- de frequentie, de grootte van de reclames en de namen van de tijdschriften en andere publicaties vertellen iets over zijn reclamebudget

– hetzelfde onderzoek laat ook toe een beter zicht te krijgen op zijn concurrenten (Bayer, Aspro...) – reclame-onderzoek leert iets over de argumentatie die de fabrikant gebruikte om zijn product aan te prijzen.

 

Uiteraard hebben we niet alle reclames in kaart kunnen brengen, om de simpele reden dat het moeilijk is om collecties van complete jaargangen van tijdsschriften als “Le Patriote Illustré” of “Anne-Marie ” te vinden.

Niettemin hebben we al voldoende materiaal gevonden om alvast enkele voorlopige (!) conclusies te trekken. Laat de lezer hierbij evenwel niet vergeten dat tot hiertoe nog geen ander onderzoek naar dit onderwerp gevoerd werd.

Zoals reeds aan bod kwam, dateren de oudste reclames die we tot op heden voor de PWK vonden uit 1932. Belangrijk is ook dat

- deze reclame toen al gericht was op een Franstalig publiek (? Patriote Illustré ?)

- er op dat moment ook reclame werd gemaakt voor een ander product van Tuypens, nl. zijn Pillules Pectorales. Onder de titel “Deux remèdes qui valent toute une pharmacie” werden ze samen gepromoot. Een andere reclame uit hetzelfde jaar had als slogan: “Sécurité pour votre santé”. Een seinpaal roept pijn een halt toe.

Vanaf dan vonden we ettelijke reclames, vaak “full page” grootte, in tijdschriften als de “Patriote Illustré” “Mimosa” of “Hebdo”. Tuypens was ook één van de belangrijkste reclamemakers in “Ons Volk / Chez Nous” (E. Jacqmainlaan 127, Brussel). Niet alleen plaatste de firma op regelmatige basis advertenties, maar het waren er ook relatief grote in de late 1930´s (meer dan 1/4de tot 2/3de) en in de vroege 1940´s vaak full page.

De meeste reclames richten zich blijkbaar tot vrouwen. Slechts zo nu en dan werden ook mannen aangepord om de PWK´s te gebruiken. Zo luidde de slogan van een reclame uit 3 december 1937 “Seul un homme frais et dispos...” kan al fluitend door het grauwe decemberweer naar zijn werk stappen. En om “frais et dispos” te zijn volstaat het om de inhoud van een zakje naar binnen te werken.

  

Tuypens beweerde dat zijn poeders een kleine huisapotheek op zich waren, bestemd voor de bestrijding van pijn, ongemakken en ongesteldheden met diverse oorzaken. Er waren dus wel op alle momenten van het jaar redenen om reclame te maken. In de zomer kwam het thema hitte en warmte aan bod, en met de opkomst van het betaald verlof ook steeds meer reclame met als thema de ongemakken die kunnen opduiken tijdens het reizen. Tijdens de wintermaanden was het slechte weer een dankbaar thema. Doorheen het hele jaar konden altijd thema´s als “blijf jong”, “wees steeds opgewekt”, “geen probleem met het rumoer van de kinderen”, “krijg je werk met de glimlach op tijd af” enz. aangesneden worden.

De firma besteedde veel aandacht aan de "moderne vrouw", die buitenshuis ging werken in sectoren als kantoorbediende, verpleegsters, telefonistes, huishoudpersoneel. Het Witte Kruis moest en zou hun geheim wapen worden tegen arbeidsomstandigheden die behoorlijk "énervant" konden zijn. Zoals zoveel andere fabrikanten werd vereder ook niet geschuwd om met fictieve brieven met lovende commentaar in reclames op te nemen. Om het nog wat indrukwekkender te maken bleek deze proza soms zelfs uit het verre Amerika en "Kanada" te komen... "Veel voordeel van in mijn hoofd"...

  

 

2.b.1) Voor het uitbreken van WO 2

– 27 maart 1932 en 24 april 1932: Patriote Illustré p 3 (kwart pagina)
Thema: Reclame met seinpaal die halt toeroept aan pijn

– 17 maart 1935: Patriote Illustré
Thema: hou het cinema-bezoek aangenaam

– 25 augustus 1935: Patriote Illustré ?
Thema: ?

– 29 sept 1935: Patriote Illustré
Thema: bewaar uw “Bon Humeur”

– 22 augustus 1937: Patriote Illustré ?
Thema: ?

– 17 juli 1938: Patriote Illustré
Thema: bescherm u tegen de ongemakken van de zomerse temperaturen

– 24 juni, 21 augustus, 4 september 1938: Ons Volk (iets meer dan 1/4de p.) Thema: tijdens de reis

–3 april, 10 april, 24 april en 5 jun 1938: Ons Volk
Thema: Een blijde lach voor elke dag

–17 jul 1938, 31 juli 1938, 11 sep 1938: Ons Volk
Thema: Dikwijls is de warmte oorzaak van vermoeidheid en van hoofdpijn

– 15 jan 1939: Patriote Illustré
Thema: Par ces temps d´hiver...

–  5 februari, 26 februari 1939: Ons Volk
Thema: Hou het bezoek aan de Schouwburg, danszaal en cinema aangenaam

– 30 apr 1939: Ons Volk
Thema: Het gewoel van haar kinderen hindert haar nooit

– 11 jun 1939: Patriote Illustré
Thema: Son grand plaisir... (papa die met de kinderen samen is en speelt)

– 30 jul 1939: Ons Volk
Thema: Om ten volle van de schone dagen te kunnen genieten

– 20 aug 1939: Ons Volk
Thema: Tussen de heenreis en de terugkeer wacht u soms heel wat onaangenaams

– 28 jan 1940, 21 apr 1940: Ons Volk
Thema: Moeder u moet altijd vrolijk en opgewekt zijn

– 14 apr 1940: Ons Volk
Thema: Uw vrouw en uw kinderen wachten met vreugde op uw thuiskomst

Voorts (voorlopig ongedateerd)

– De winter brengt u zo veel genoeglijke avonden: mis er geen enkele van Ons Volk datum ?


Publibels




In 1933 was Tuypens ook één van de eerste firma´s om gebruik te maken van een nieuwe mogelijkheid om reclame te maken, namelijk dor middel van Publibels. Dit waren kleine reclames die door de Posterijen op gele briefkaarten werden geplaatst. PWK werd n° 8 die zo´n Publibel lieten aanmaken. Interessant, de opbrengst hiervan werd door de Posterijen overgemaakt “ten voordele van den werklooze bedienden”, 1933 sloeg de werkloosheid en de crisis inderdaad zeer hard toe. In het Retroscoop-artikel over de speeltuin van Bokrijk kwam dit aan bod in de passage over hoe de Boerenbond zich verplicht zag zich te ontdoen van haar proefboerderij aldaar, en het domein voor een goeie prijs aan de Provincie kon verkopen. Leuk om te noteren is dat Tuypens deze manier om reclame te voeren nog voor Bayer heeft ontdekt: de publibel voor Aspirine was pas nr. 13...

Er werd ook reclame van de firma gevonden op omslagen van het "Bestuur van checks", die uit 1935 dateert. Of dit éénmalig gebeurde of eerder frequent is vooralsnog niet geweten.

 

2.b.2) Na het uitbreken van WO 2

Het uitbreken van de vijandelijkheden op 10 mei 1940 betekende geenszins het einde van de reclame-inspanningen van Tuypens. Misschien juist in tegendeel. Tijdens deze troebele tijden leden mogelijk nog meer mensen van hoofdpijn, angst, stress, ongerustheid, zo moet de apotheker uit St.Niklaas wellicht gedacht hebben. Zo verschenen er bijvoorbeeld in het Franstalig vrouwenblad Anne-Marie (187, Avenue Longchamps, Brussel) regelmatig paginagrote advertenties, steeds op de achterflap, wellicht de duurste plaats voor reclames. 

Het lijkt erop dat Tuypens ook meer inspanningen leverde om ook mannen aan te porren om zijn poedertjes te gebruiken. Inderdaad verschenen meer reclames die zich richtten op de hardwerkende man, die als hij thuis komt dank zij een PWK niet moet vrezen voor koppijn. "Niets meer te vrezen, één simpel gebaar, één kleine aankoop, en hij zal steeds vrolijk kunnen zijn, zowel met zijn vrouw als met zijn kinderen". (In feite voerde Tuypens dus toen al een soort “Gelukkig Gezin”-aanpak die Dr Mann later zou uitbouwen in zijn reclamestrategie, zie aldaar)

Om de één of andere reden werd het statuut van het bedrijf tijdens de oorlog van NV naar BVBA overgezet. Pas in 1974 werd het bedrijf opnieuw een NV. Hield Tuypens er misschien rekening mee dat hij tijdens een bombardement of razzia de dood kon vinden, en was een BVBA in zo´n geval meer aangewezen ?

  

Men zou ook kunnen denken dat de reclames naarmate de oorlog aansleepte wat bescheidener en sober zouden worden. Wel neen... Waren in 1940 en 1941 de advertenties van Tuypens nog in zwart wit, dan werden ze vanaf 1943 zowaar in vierkleurendruk besteld... Dat in moeilijke tijden. Er werden daarbij blijkbaar wel maar een beperkt aantal reclames ontworpen, die om de zoveel tijd opnieuw gepubliceerd werden, soms zelfs jaren later. (Een trukje dat trouwens ook met de zwart-wit reclames uitgehaald werd).


- 24 dec 1940: Anne-Marie
Thema: Son plus grand plaisir: s´occuper de ses enfants après les heures de bureau

- 2 feb 1941: Anne-Marie
Thema: Seul un homme frais et dispos accomplit allègrement et bien sa besogne journalière

- 9 feb 1941: Anne-Marie
Thema: Un couple heureux de vivre grace à La Croix Blanche

- 23 feb 1941: Anne-Marie
Thema: Etonnament jeune cette maman grace aux poudres La Croix Blanche

- 6 apr 1941: Anne-Marie
Thema: Son sourire ne s´éfface jamais grace à la Croix Blanche

- 27 apr 1941: Anne-Marie
Thema: La turbulence de ses enfants ne l´incommode jamais (mama) aan de binnenzijde van de achterflap. In hetzelfde nummer maakte ook concurrent Comprimés La Meuse een reclame van 2/3de pagina

- 4 mei 1941: Anne-Marie
Thema: Toujours gaies et aimables malgré un travail énervant (huisvrouw, typiste, telefoniste, opdienster

- 13 mei 1941: Anne-Marie
Thema: Maman, il vous faut être toujours gaie et enjouée

- 6 juli 1941: Anne-Marie
Thema: Son sourire ne s´éfface jamais

- 26 okt 1941: Anne-Marie
Thema: La turbulence de ses enfants....

- 7 dec 1941: Anne-Marie
Thema: Un couple heureux de vivre...

- 3 mei 1942: Anne-Marie
Thema: Son plus grand plaisir... (met de kinderen spelen na het werk
(In hetzelfde nummer propaganda om tegen goede betaling in Duitsland te gaan werken)

- 19 juli 1942: Anne-Marie
Thema: Son plus grand plaisir (hele pagina achterflap)
(vergelijk: Aspirine aan binnenzijde achterflap slechts kwart pagina reclame)

- 6 sept 1942: Anne-Marie
Thema: Ma soeur ainée ? Pas du tout ! C´est maman ! Mais elle a su rester jeune grace aux comprimés La Croix Blanche

- 9 mei 1943: Anne-Marie
Thema: Entre l´allée et le retour (wandelaars)

- 29 aug 1943: Anne-Marie
Thema: Opnieuw Entre l´allée... maar ditmaal in kleur

- 12 sept 1943: Anne-Marie
Thema: Ce sommeil paisible et reposant... in kleur
(binnenkant 1/4de Aspirine en 1/4de Aspro, Z/W)

- 12 dec 1943: Anne-Marie
Thema: niets over PWK, wel 1/4de pagina voor de concurrent Comprimés La Meuse

- 19 dec 1943: Anne-Marie
Thema: Son plus grand plaisir... in kleur

 

3. Een nieuwe generatie neemt de fakkel over

François Tuypens overleed in 1946. Of hij ook effectief tot dat jaar zich met de gang van zaken in de apotheek en de productiehal van zijn PWK´s is blijven "bemoeien" is niet bekend. Wat zeker is, is dat hij dus “op gegeven moment” door zijn oudste zoon Henry (1894-1986) werd opgevolgd. Wel werden de andere familieleden samen voor 50 % mede-eigenaar van de zaak. In werkelijkheid zouden ze alle beslissingen aan Henry overlaten, en “slapend” rijk worden. Zeer rijk zelfs.

 

3.a Reclame na WO 2 / geschreven pers

Zo op het eerste zicht wordt het wat stil rond de Poeders Witte Kruis, zo vlak na de oorlog. In tijdschriften als “Femme d´Aujourd´hui” (“Rijk der Vrouw”) of “Libelle” vonden we alvast in de eerste jaren na de oorlog geen reclames, dit in tegenstelling tot het ware offensief van Aspro, dat ongeveer tot 1947 zou duren. Vreemd, zelfs Bayer begint al snel, zij het nog wat bescheiden en onopvallend weer reclame te maken. Ook binnenlandse concurrenten van de PWK roerden zich, zoals de Comprimés de la Meuse en Bota. (zie verder) En weldra zou zich nog een nieuwkomer aankondigen, in de vorm van de Poeders Dr. Mann.

Het onderzoek naar deze mogelijke tijdelijke windstilte rond PWK / Tuypens zou echter zowel meer in de breedte als diepte verder gevoerd moeten worden. Misschien was zoon Henry niet zo overtuigd van  het nut van zo´n inspanningen, of wou hij die kapitalen opzij zetten voor de aanschaf van nieuw productiemateriaal of een nieuwe locatie ? We vonden wel enkele kleine reclames voor PWK uit 19 januari, 6 april en 27 april 1947, onbekende bron met als thema “Restez jeune”.

 

Voor zover ons voorlopig zoekwerk betreft, is het wachten tot omstreeks 1952 eer er weer gedurende een aantal maanden reclames verschenen voor PWK. Dat jaar verscheen dan eensklaps de eerst aflevering van reclames van een halve pagina, die draaiden rond beroemde historische of mythische personages. Zo kwamen bijvoorbeeld Samson &  Dalila, Apollo, de godin van de jacht Diana, de Romeinen of Don Juan aan bod.  

Vanaf dan schoot de firma echt wakker met een (bijna ?) wekelijkse aanwezigheid, misschien wel aangepord door de opkomst van Dr. Mann ? Nemen we bijvoorbeeld het weekblad Femmes d´Aujourd´hui:

December 1952: Femme d´Aujourd´hui full page
- Januari 1953: Femme d´Aujourd´hui 4 x full pagina
Februari 1953: Femme d´Aujourd´hui 4 x
Maart 1953: Femme d´Aujourd´hui ? x
- April 1953:
Femme d´Aujourd´hui minstens 1 full pag
-  Mei 1953:
Femme d´Aujourd´hui minstens 1 full page
-
Augustus 1954: Femme d´Aujourd´hui minstens 1 full page

en in oktober 1955 een 1/4de pagina met als thema een secretaresse die toch nog voor 5 u met een glimlach al haar handelscorrespondentie afkrijgt dank zij... U raadt het al...

In 1958 kon niemand in ons land heen rond de Wereldtentoonstelling in Brussel. Ook de firma Tuypens pikte hierop dus in. Zo verschenen er affiches met de slogan "soyez frais et dispos pour vous rendre à l’expo".

Eind 1958 en zo door in 1959 volgde er een tweede reclamecampagne met de geschiedenis als centraal thema. Andermaal reclames van een halve pagina, maar ditmaal lag de focus op de geschiedenis van de apothekerij. Deze reclames waren genummerd, en natuurlijk werden mensen aangespoord om ze te verzamelen.
 

– 26 feb 1959: Chez Nous:
publiceert nr. 12 van de reeks  Pharmacie à travers les ages

– 10 mei 1959: Chez Nous
publiceert nr 22 van deze reeks

Tuypens was zelf een verwoede verzamelaar van parafernalia uit oude apotheken, zoals koperen mortieren en stampers, 30 grote potten in Delftse kleuren enz. Zijn directiesecretaresse moest voor hem de catalogussen van een befaamd Nederlands veilinghuis uitpluizen. Hij kocht o.a. een stamper die naar aanleiding van het trouwfeest van de Oostenrijkse prins Maximiliaan gemaakt was geworden. Hij kocht ook pronkstukken in Zwitserland, en liet speciale kasten voor zijn verzameling maken. (Een deel van ?) deze collectie kan in de huidige apotheek Tuypens op aanvraag bezocht worden. Deze apotheek bevindt zich iets verder dan de vroegere apotheek, eveneens op de Houtbriel. Deze zaak wordt sedert 1980 gerund door de vriendelijke apothekeres Mevr. Van Moere, die uitgebreid de tijd nam om ons in het kleine maar zeer interessante museum rond te leiden. (2)

 

In dezelfde periode lanceerde Henry Tuypens een Eau de Cologne van 90°, die hij Sylvia noemde. In zekere zin wilde hij vooral een beetje “parfumeur” spelen, maar in feite zonder veel kennis van zaken. Volgens insiders zoals Mevrouw Liana Torfs-Parmentier had dit reukwater weinig merites. Ze werd hierin blijkbaar bijgetreden door de kooplustige vrouwen uit die tijd, die al snel Sylvia links lieten liggen.

De verkoop van PWK schoten echter voldoende de hoogte in, om zo´n ijdele frats toe te laten, zonder het bedrijf in gevaar te brengen. Nochtans werd er ook heel wat reclame voor Sylvia gemaakt. Zo verschenen er een reeks van kleurrijke reclamekaartjes met als centraal thema "beroemde vrouwen". In deze reeks verschenen onder meer:

- nr 1 Sylvia
- nr 3 Jezebel
- nr 7 Rebecca
- nr 9 Judith
- nr 13 de koningin van Saba
- nr 15 Messalina
- nr 16 Cléopatra
- nr 20 Cornelia
- nr 23 Blanche van Castillië

Er verscheen ook een album waarin deze kaartjes in werden overgenomen, die men voor de prijs van 20 fr. kon bestellen, niet echt goedkoop in die tijd.

In de 1960´s werd de stijl van de reclames in belangrijke mate opgefrist, om te vermijden het etiket van een "ouwbollig" product opgeplakt te krijgen. Persoonlijk vinden we ze minder charmant als verzamelobject, maar gelukkig azen niet alle smaken op hetzelfde...

 

 

3.b Reclame na WO 2 / Andere

Henry Tuypens investeerde na WO 2 ook in

– Grote affiches langs straten

– Reclamekaartjes voor Sylvia Eau de Cologne Zoon Henry had blijkbaar veel interesse in geschiedenis: gaat reclames in series maken, bv. geschiedenis van beroemde vrouwen (Koningin van Sheeba, Cleopatra....)

– Deelname aan de bloemenstoet met praalwagen voor Sylvia

– Radiosports In Frankrijk en Luxemburg (RTL, TF 1)

– Etiketjes voor op luciferdoosjes mogelijk uit de 1950´s ?

– Lichtreclame op de Place de Brouckère in Brussel

In tegenstelling tot Dr Mann zag Tuypens geen nut in het sponseren van een sportploeg. Voor zover we hebben kunnen natrekken liet het bedrijf ook geen bladwijzers drukken zoals de Antwerpse concurrent wel deed.

 

4. De bouw van een modern “labo Tuypens”
en fabriekshallen


(1) L-vormig administratief gebouw (2) tuin van Residentie Chambord 
(3) Productiehallen (4) Binnenplein (5) garage personeel (fietsen ?) (6) Opslagloodsen

1958 was een memorabel jaar voor België. De economie draaide op volle toeren, en het land maakte zich op als gastheer van de Wereldtentoonstelling in Brussel. Ook voor Apotheker Tuypens was het een belangrijk scharnierjaar. Enkele jaren eerder had het Ministerie van Volksgezondheid besloten om de thuisarbeid voor de farmasector aan banden te leggen. Tot dan toe had Tuypens de verpakking in individuele porties van zijn blockbuster PWK uitbesteed. Het verbod betekende dat hij personeel zou moeten aanwerven, alsook over een grotere productiehal moest kunnen beschikken. Besloten werd om meteen te investeren in splinternieuwe gebouwen, die onderdak konden bieden aan een kleine fabriek, burelen, een vergaderzaal. Deze nieuwe installaties werden op de hoek van de Parklaan (nr. 92) en de August Deboeckstraat opgetrokken. Wat trof men er zoal aan ? 

L vormige  kantoorgebouw


Hierboven de hoofdingang langs de Parklaan

– Kelderverdieping: o.a. de installatie voor de verwarming

– Gelijkvloers: Inkomhal met monumentale draaitrap in hout, ontworpen voor De Coene uit Gent, douches, WC´s voor dames en heren, kleedkamers, een labo, een lift die uitkwam in het bureau van Mr. Tuypens en enkel door hem gebruikt werd

– 1° V: een fraaie vergaderzaal met veelvuldig gebruik van acajou, het bureau van Henry Tuypens, een rookzaal en salon, het bureau van directiesecretaresse Liana Torfs, de “Zwarte Kamer” en de refter van het personeel. De Zwarte Kamer werd naar verluidt gebruikt voor R&D

Op de voorgevel van het kantoorgebouw prijkte in het groot Witte Kruis, wat wel de hiërarchie ten opzichte van de andere producten van de firma weergeeft. Later werd dit echter verwijderd, en vervangen door “TVR” (Tuypens-Van Reusel)

Productiehallen voor 50 arbeidsters


Collectie Stadsarchief St Niklaas

deze bestonden uit
– een klein gedeelte voor de eigenlijke productie, waar mengtrommels opgesteld stonden. Het gaat om toestellen die een beetje op een betonmolen lijken, waarin de ingrediënten van de PWK in vermengd werden – een grote zaal voor de verpakking. De doosjes werden gedrukt bij Biermans, later Vangenechten-Biermans in Turnhout. Het plooien en kleven van de dozen gebeurde in de gevangenis.

Binnenplein

Magazijn

firma´s als Bayer en Hoechst leverden 2 à 3x per jaar ingrediënten. In de laatste decennia van het bedrijf was dat in hermetisch afgesloten kartonnen tonnetjes. De lege exemplaren werden voor 15 fr verkocht aan inwoners van St Niklaas, de vaten leenden zich uitstekend voor bv. het bewaren van aardappelen

het bedrijf beschikte over een vrachtwagen voor leveringen. Aan de buitenkant was duidelijk aangebracht dat hij aan de firma het Witte Kruis behoorde.

Garage personeel

Extra garages

– Achter het bedrijf, loodrecht op de August De Boeckstraat was ook een dubbele rij van 50 garages. Deze maakten geen deel uit van de eigenlijke bedrijfsinfrastructuur, maar werden door Tuypens verhuurd aan omwonenden. In de buurt waren immers veel simpele arbeidershuisjes, die niet over een garage beschikten. In de Golden Sixties hadden echter steeds meer bewoners een auto.

In 1964 werd Residentie Chambord naast het labo gebouwd. De tuin afgebeeld op de illustratie van het labo behoorde in feite aan deze buur, ook gebouwd op grond van de Tuypens-familie. Deze luxueuze appartementen behoort thans aan een NV van twee personen, waarin o.a. Janine Tuypens zit of zat.

Henry Tuypens overleed in 1986, hetgeen het einde van de firma inluidde. De fabrieksgebouwen bleven nog zo´n drie decennia overeind, en werden door de familie Tuypens verhuurd aan (o.a. ?) een groothandel van gordijnen.

Ondertussen is de fabriekssite onherkenbaar geworden. Het voormalig administratief gebouw werd omgebouwd tot de luxueuze en peperdure Residentie Hippocrates, waarin dan ook verschillende dokters, een oogarts met een eigen kliniek en een diëtist introkken. Men moet al heel goed kijken om ze nog te ontdekken, maar verschillende originele elementen van het voormalig administratief gebouw van Witte Kruis werden behouden, waaronder de vensters.


vergroting van de vorige foto

De productiehallen werden afgebroken, om plaats te maken voor een Gamma en zijn ruime parking.

5) De kernspelers in de fabriek


Collectie Liana Torfs-Parmentier
Een duidelijk tevreden Monsieur Henry in 1984

Achteraan rechts zijn directiesecretaresse


Collectie Liana Torfs-Parmentier

Wat weten we over de hoofdrolspelers, die het reilen en zeilen van het Labo Tuypens in goede banen moesten leiden ? Verschillende onder hen werden ondertussen geïdentificeerd, waaronder:

Zaakvoerder: Henry Tuypens: zie korte biografie hieronder

Industrieel apotheker: Herman Cogen

Ingenieur: Raoul Buyse (88 jaar geworden)

Magazijnier, onderhoudsman: André Geerinck (ook zijn vader was werkzaam in het bedrijf

DirectiesecretaresseMevr. Liana Torfs: kwam van Izegem, was daar werkzaam geweest bij Vandemoortele, was naar 2de fabriek in Mortsel overgegaan, maar toen ze daar haar toekomstige echtgenoot had leren kennen besloot ze naar een andere job op zoek te gaan. Ze kon op 1 aug 1964 bij de toen 69 jarige Tuypens beginnen, en kreeg prompt het loon van 12 000 fr/maand dat ze vroeg, een opslag van 50 % ten opzichte van wat ze kreeg bij Vandemoortele...  Ze verving Roxanne Tuypens, één van de vier dochters van Henry. (Deze was maatschappelijk assistente, begon in 1980 te werken voor de Antwerpse MS Liga in de regio Mechelen Duffelen Lier, waar ze belast werd met het op poten zetten van een zelfhulpgroep

Telefoniste: ?

Er waren op zeker moment ook twee directeurs kort achter elkaar, die echter niets te zeggen hadden. Eén van beiden trachtte zonder succes de Duitse markt te penetreren. Gezien de hoge concentratie van gereputeerde farmabedrijven in dat land ook niet meteen evident...

Productie en verpakking: uitsluitend vrouwen. Max. 50, omdat het bedrijf anders niet langer een KMO maar een groot bedrijf was. De precieze implicaties hiervan zijn ons onduidelijk. Het feit dat er op die manier misschien een syndicaat vermeden kon worden zal niet hebben meegespeeld, want de lonen waren zeer goed. Misschien herinnert iemand zich nog van namen van deze productiearbeidsters ?

Belangrijk: Tot in 1967 werd er Frans door het kaderpersoneel gesproken ! Vanaf dat jaar diende de administratie van een bedrijf echter in de taal van het taalgebied waarin een bedrijf zich bevond te worden opgesteld. La fin de ces frivolités.


Collectie Liana Torfs-Parmentier

Korte biografie van Henry Tuypens

Henry Tuypens begon zijn studies in Leuven, maar diende die ten gevolge van het uitbreken van WO 1 in het buitenland verder te zetten. Apothekeres Van Moere meende te weten dat hij daarvoor naar Engeland uitweek, maar volgens zijn kleindochter Dominique Gruwez wist ons te melden dat hij in feite naar het neutrale Nederland was gegaan. (zou dit erop kunnen wijzen, dat ook de productie van de PWK´s tijdens WO 1 naar Nederland verplaatst werd ?)

Wat er ook van zij, na zijn studies te hebben afgerond, nam hij dienst in het leger, en werd daarbij ingezet als brancardier in Frankrijk. Hij ontving hiervoor verschillende medailles en eretekens, waarop hij -terecht- erg fier was. (3)

Ondanks dat hij zijn studies aan de KUL was begonnen, behoorde Henry Tuypens tot de liberale bourgeoisie. Zo ondersteunde hij financieel de PVV. Hij had het soms ook aan de stok met de deken, vanwege al te enthousiast klokkengelui op de Houtbriel/Sacrementstraat. Zijn vrouw moest dan ook zo nu en dan  de plooien wat gaan gladstrijken, en gaf op haar beurt dan weer zo nu en dan financiële hulp aan de kerk. Het credo van haar bedrijvige echtgenoot was echter "Elk huis zijn Witte Kruis"...

Henry Tuypens had blijkbaar een grote bewondering voor de Joodse cultuur en staat. Hij vond het een bijzonder schrander volk, en was zelfs graag met een Joodse getrouwd geweest. Het draaide uiteindelijk anders uit. Die voorliefde zou blijkbaar stammen uit zijn periode in Nederland, waar hij van verschillende hulpvaardige Joodse professoren les had gekregen. Zijn houding ten opzichte van het koningshuis was was dubbel. Enerzijds kende hij de secretaris van de Koning, dhr. Van Ypersele de Strihou, en was hij ook wel best trots op zo´n hoogwaardigheidsbekleder in zijn kennissenkring. Toen deze hem echter vroeg of hij wou dat hij een bezoek van Albert & Paola arrangeerde, was Tuypens vreemd genoeg niet echt geïnteresseerd.

Hij maakte twee maal een wereldreis, twee keer per jaar naar Zwitserland, maar dan om andere redenen... Als investeerder was hij niet altijd bij de pinken. Zo verspeelde hij nogal wat geld door te treuzelen met de verkoop van zijn dollars, die op bepaald moment 76 Bfr. waard waren. Uiteindelijk viel de prijs terug tot wat hij was geweest voor de uitzonderlijke waardestijging. Ook op de Japanse beurs verloor hij enkele investeringen.  De plannen voor een villawijk waar thans de Gamma staat, gingen ook niet door. De grond werd eerst ingekleurd als landbouwgrond, hetgeen later dan toch weer veranderd werd. Zelfs zo´n tegenslagen konden niet verhelpen dat hij ontzettend rijk bleef.

Een grappige en minder bekende kant van hem was dat hij een liefhebber was van Latino dansen. Soms was hij op een wat kinderlijke manier trots of ijdel. Zo had hij graag het wapenschild gevonden van de familie Van Reusel (zijn vrouw) in de Kerk van Beveren. Ook de passage met zijn militaire onderscheidingen wijst een beetje in die richting, net als het “parfumeur spelen” met zijn Eau de Cologne. Maar anderzijds wimpelde hij dan wel weer een koninklijk bezoek af. Een duidelijke lijn volgde hij blijkbaar niet, zodat we het maar zullen houden op “een complexe man zonder complexen”. Heel wat goede kanten (loonpolitiek bedrijf), maar met -zoals iedereen- ook enkele wat kleinere kantjes.

Hij kreeg op 63 jarige leeftijd een hartaanval, en de raad om het wat kalmer aan doen. Toen hij 75 jaar was, ging hij op pensioen... Om na 3 weken snel weer in het bedrijf terug te keren. Ditmaal bleef hij er tot aan zijn overlijden.


Foto´s Benoit Vanhees

   

Vader en zoon Tuypens liggen begraven in de hoofdlaan van het kerkhof Tereken (St Niklaas). Op die manier belandde de liberale Monsieur Henry in een graf versierd met een groot kruis... Interessant om te weten is dat het graf jaarlijks onderhouden wordt door Dhr. André Geerinck, de vroegere magazijnier en onderhoudsman van de "Laboratoires Tuypens"... Welke jonge snaak ziet zich later zoiets nog doen voor zijn huidige werkgever ?

6) Internationale expansie

Nederland

Poeders Witte Kruis groeide uit tot een sterk merk, zowel in Vlaanderen als Wallonië. Sommige streken waren echter ingepalmd door bv. Dr. Mann, zodat het niet kan verbazen dat de firma ernstige pogingen ondernam om ook op het grondgebied van onze Noorderburen door te dringen. (Henry ?) Tuypens werkte aanvankelijk met een vertegenwoordiger uit Oegstgeest nabij Leiden, die zich op de reclames alleen bekend maakte als “Dutim”, compleet met aanhalingstekens. Hij vermeldde verder: Agentuur en Commissiehandel

En dat het blijkbaar is aangeslagen, blijkt wel uit het feit dat er ook in Nederland een kleine productie-eenheid opgericht werd. Deze was gevestigd te Alphen aan de Rijn, en werd geleid door een zekere Mr. Timmermans, die half Antwerpenaar half Nederlander was. Men kan tal van PWK-reclames gericht op de Nederlandse markt zien op de website Het geheugen van Nederland.

Frankrijk

Ook de Franse markt werd aangeboord, en dan vooral de Noord-Franse, ongeveer tot aan de poorten van Parijs. De man die deze markt bewerkte was een zekere Jouvenal. De winsten die in Frankrijk gemaakt werden, werden bewust in dat land gespendeerd aan reclame. Ze werden opgesteld door Havas, o.a. in publicaties als Nord Eclair en Le Canard Enchainé. Er werd ook heel wat reclame op Franstalige radiozenders gemaakt, waaronder voor TF 1 en RTL

Duitsland

De poigingen om op de Duitse markt door te dringen liepen op niets uit. De almacht van bv. Bayer is in dit land echt te groot. De Beierse firma trachtte juist zelf Tuypens uit te kopen, doch deze ging daar niet op in. Bayer en Hoechts leverden echter wel de grondstoffen die gebruikt werden om de PWK te maken.

Alle grote merken trachtten overigens de PWK over te kopen: zowel Bayer, BASF, Hoechst, Glaxo... kwamen in St. Niklaas aankloppen. Henry Tuypens ontving altijd heel graag die mensen, luisterde steeds met veel plezier naar de voorgestelde aanbiedingen, om er uiteindelijk toch niet op in te gaan. Maar iedere maal als hij weer een indrukwekkende som aangeboden was geworden, kwam hij zich vergenoegd in de handen wrijvend zijn directiesecretaresse inlichten over welk aanbod hij nu weer had afgeslagen.

Zwitserland

In welke mate de pogingen om op de Zwitserse markt door te dringen succesvol waren is niet geweten. Net als in Duitsland zijn er immers tal van grote farma-kleppers die hun hoofdkwartier in het Alpenland hebben. De pogingen verliepen via een bedrijf dat Actipharm heette. 

l”Apogée de la Gloire” zoals de directiesecretaresse dit in de tijd omschreven had werd bereikt toen “138 miljoen stuks” op één jaar verkocht werden. Dit moet wellicht ergens in de late 1960´s geweest zijn. Ter vergelijking, de winst die de Laboratoires Tuypens op dat moment realiseerde was groter dan deze van Vandemoortele ! Toen de verkoop van de PWK in de 1970´s begon terug te lopen, had hij misschien moeten zoeken naar producten die hij onder licentie voor grote spelers kon maken.

7) Concurrenten, zowel als pijnstiller en als “opwekker”

De markt van de pijnstillers is een zeer lucratieve, en dus ook een erg gegeerde. Heel wat spelers liepen elkaar voor de voeten, elk trachtend om met een zo groot mogelijke stuk van deze taart aan de haal te kunnen gaan. We kunnen ze onmogelijk allemaal opsommen, maar om toch aan te geven dat het succes dat de PWK hebben gehad niet van zelf is gekomen, moeten we dit aspect toch enigszins illustreren. 

Poeders Dr. Mann: het Antwerps antwoord op de PWK verschenen wellicht net na WO 2. We verwijzen voor deze geschiedenis naar het aparte artikel op Retroscoop.

Poeders Roos Kruis: In St Niklaas lanceerde apotheker De Poortere in de tweede helft van de 1940´s ...Poeders het Roos Kruis... Je moet maar durven. In zijn advertenties in bv. Libelle raadde hij de mensen aan er enkele dag enkele in te nemen... Het middel lijkt echter niet te zijn doorgebroken, misschien is het wel tot een proces gekomen met Tuypens inzake een iets te gelijkende merknaam ?

Comprimées La Meuse: Tijdens WO 2 verschenen er een Publibel en reclames in bv. Femmes d´Aujourd´hui voor de comprimés La Meuse (zeker al vanaf 1941), tegen griep, migraine, hoofdpijn... Na WO 2 verscheen dan een reclamereeks “Gezondheid is even broos als ...” (1946). Er werd geen producent vermeld

Calmigra en Capax

Bayer Apsirine (1899) Op zeker moment was er ook een Franse fabriek (Usines du Rhône) die Aspirines maakte. Of er een band was met Bayer werd hier niet nagetrokken

Aspro (1915) Net na W0 2: 7 miljard stuks verkocht aan de Gealliëerden, gebruikt in alle klimaten. Om deze levringen te kunnen volhouden werd in een tweeploegenstelsel in een fabriek te Jette gewerkt, aldus een reclame. (Het internationale merk lijkt vandaag de dag volledig verdwenen te zijn op de Belgische markt (?), werd het bedrijf misschien opgedoekt ? Alleszins nog een merk dat best wel eens een artikel zou mogen verdienen...

Disprine

Cibalgine van de NV Ciba Brussel

Bota


Daarnaast waren er nog andere middeltjes, die op de één of andere manier aan pijnbestrijding verondersteld werden te doen, zoals het Eau des Carmes Boyer, Alka Seltzer, Andrews en Horlicks (niet alleen om de maag te kalmeren maar ook tegen hoofdpijn, spierpijn enz.), Sloan en Le Thermogène (tegen spierpijn), Jouvence de l´Abbé Soury (“C´est la santé de la femme” 6 weken kuur in lente tegen depressie, te koop in apotheken) enz.

8) Controverse en veranderende wetgeving


Collectie D. Gruwez

In het artikel over Dr. Mann kwam reeds de stijgende ongerustheid in de vroege 1970´s over een mogelijk verband tussen overgebruik van sommige pijnstillers en nieraandoeningen aan bod. Het deed de politiek uiteindelijk reageren. Systematisch dienden een aantal ingrediënten uit het product weggelaten te worden, eerst fenacetine en vervangen door paracetamol, dan kinine... Voor de Poeders Witte Kruis betekende dit dat er omstreeks 1973 een nieuwe versie op de markt werd gebracht, die “NF” in de naam meekreeg, voor “Nieuwe Formule”. In een brief die Tuypens in die periode naar zijn collega´s verstuurde werd uitgelegd dat er thans een "gesalicyleerd element" werd toegevoegd, die voor "verhoogde ontstekingswerende eigenschappen" zorgde, hetgeen de "antirheumatische werking" ten goede kwam. Hij liet zijn distributeurs ook weten dat hij veel zorg besteed had om naar zijn cliënteel te communiceren wat deze NF precies inhield. De wetgever liet overigens toe dat hij zijn oude stock nog op de markt bracht. In die periode circuleerden dan ook twee soorten doosjes, de ene met "Nieuwe Formule" en de andere met "Oude Formule" onder de naam.


Collectie Apotheek Tuypens, St Niklaas

De verpakking van 48 stuks werd door het Ministerie van Gezondheid verboden, zogezegd omdat het de verslaving in de hand werkte. Aangezien het echter om een toonbankproduct (comptoir) ging, waarvoor geen voorschrift nodig was, konden gebruikers natuurlijk zonder problemen twee doosjes van 24 stuks kopen. Een weinig zinvolle beslissing dus.

Het hele debat blijft heel controversieel en gevoelig. Tegenstanders van zo´n pijnstillers wijzen op het groot aantal personen met nieraandoeningen in gebieden die bekend staan voor hun groot gebruik van pijnstillers. (bv. in de streken waar veel diamantslijpers werkzaam waren). De bedrijven die actief waren in deze sector wezen dan weer graag op uitzonderingen. In St Niklaas was er bijvoorbeeld Coralie l´Hoir, die jaren PWK gebruikt heeft, maar toch mooi 100 jaar werd. Geen wonder dan ook dan Henry  Tuypens één van de mensen was die gul bijdroeg voor het feest ter ere van deze kranige dame zat.

9) Het einde...

Ook dit verhaal kende zijn fameuze varkentje met een lange snuit. Toen Mr. Tuypens in 1986 overleed, konden geen van zijn vier dochters de zaak overnemen. De zaak werd dan ook tijdelijk beheerd door Piet Verhaert van het bouwbedrijf SVK. Met zijn achtergrond in de bouwsector had deze een heel andere stijl als de wat aristocratische Tuypens. Hij wou simpelweg “Piet” genoemd worden, plagerig gedrag werd afgewisseld met luid roepen enz. In feite zag hij deze baan bij de Tuypens Laboratoires maar als een bijzaak. Er kwam dan ook geen serieuze poging om het bedrijf te redden.

Nog onder Tuypens waren er immers wijzigingen aan het legislatief kader aangebracht geworden, die zo hun invloed hebben gehad op het bedrijf. Dit, samen met de terugvallende verkoop van de PWK liet eigenlijk nog maar één piste toe: het onder licentie produceren van geneesmiddelen voor een groter farmabedrijf, wat blijkbaar dan weer wel mocht, mits er maar een industriële apotheker aan te pas kwam. (Die was er ook bij PWK) Maar deze piste werd niet serieus uitgeprobeerd.

In 1989 werd de formule van de pijnstiller verkocht aan een Brussels bedrijf. In de andere gewesten was de wetgeving immers anders, en het Brusselse bedrijf SMB kon dan ook voor een fractie van wat deze bedrijven ooit waard zijn geweest het Witte Kruis en Mann overkopen. SMS is een bedrijf dat gerund wordt door de drie broers Baudrhaye.

De poeders Witte Kruis worden tot op de dag van vandaag nog steeds geproduceerd. Men kan het product gewoon online kopen, bv op Newpharma. De huidige samenstelling is : Paracetamol 500 mg met povidone - Coffeïne 50 mg - Lactose - Natrium saccharine - Natrium stearylfumaraat - Colloïdaal watervrij silicium - Aluminium oxide. Het poeder moet in een halfvol glas water worden gegoten, en meteen opgedronken worden. 

In welk jaar het ouderlijk huis op de Houtbriel / Sacrementstraat verkocht werd is niet duidelijk. Er kwamen achtereenvolgens verschillende horecazaken / discotheken in. Op 10 jaar tijd waren er naar verluidt 6 verschillende uitbaters. De buurt ging er daardoor sterk op achteruit. Er waren dronkemansgevechten, waarbij ook de politie in de klappen moest delen. In 2010 kwam er na een kleine brand op het 1° verdiep aan het licht dat er aan huisjesmelkerij werd gedaan. De toenmalige eigenaars vroegen 400 Euro voor een simpele kamer, maar troffen onvoldoende maatregelen om brandgevaar te bestrijden. In het eerder aangehaalde artikel van Sophie Pycke wordt hier uitvoeriger op ingegaan. (4)

Anno 2014 zijn de PWK´s dus in andere handen, zijn de productiehallen en het kantoorgebouw afgebroken of herkenbaar veranderd. Het woonhuis van de Tuypens bestaat nog steeds, maar is vaker in het nieuws geweest voor buurthinder. Wat ooit een vooruitstrevende apotheekgebouw is Art Deco stijl was is een nu wat neerslachtig ogen gebouw, waarin zich zowaar een frituur heeft gevestigd... Oude dancings die Chinese take aways worden, een prestigieuze apotheek die gedegradeerd werd tot frituur... Kan het symbolischer ?

Alles bij elkaar genomen, een wat trieste evolutie voor wat ooit een zeer rendabele KMO met internationale ambities was.


Was u ooit bij dit bedrijf tewerkgesteld, en kan u aanvullingen of verbteringen aan dit artikel aanbrengen ? Wij horen graag van u via het e-mailadres info@retroscoop.com Ook wie oude verpakkingen van Tuypens te koop heeft, bv. een fles Sylvia mag ons steeds met een aanbod contacteren.

In de toekomst zouden we nog een luik willen toevoegen over het aspect nierschade. Dit vereist dat we eerst een goede gesprekspartner voor dit onderwerp zullen moeten vinden, zoals een (gepensioneerde) nierspecialist. Iemand die de opgang van nierschade bij overmatig gebruik van zo´n producten zelf heeft kunnen vaststellen... Dit is iets voor in 2016, 2017...


Reacties op dit artikel

Op 24 juni 2016 e-mailde Amand Vilyn ons een interessante getuigenis door. We verkozen de tekst hier in zijn geheel op te nemen:

"Het artikel over poeders Witte kruis roept bij mij heel wat herinneringen op. Mijn meter runde in de jaren vijftig een confectieatelier in Gent. Bij de meisjes die er werkten waren de poeders heel populair.  Als je er zelf geen bij had kon je ze per stuk kopen bij de atelierleidster. Sommigen namen de poeders ook in met een glas coca-cola i.p.v. water. De dubbele dosis coffeïne (poeders + cola) zal wel zijn effect gehad hebben... In Gent kon je de poeders niet alleen bij de apotheker kopen maar ook bij menig kruidenier.

Misschien weet u niet dat er  in de jaren zestig-zeventig ook minstens twee varianten gecommercialiseerd werden door labo Tuypens. Namelijk "Zenuwpoeders" en "Trialgan". Deze laatste werden aangeprezen voor reumatische pijn. De exacte samenstelling is mij niet meer bekend, wel herinner ik mij dat Trialgan dubbel zoveel fenacetine bevatte als Witte Kruis. Je kon ze niet bij de plaatselijke apotheek kopen maar alleen met een gele briefkaart bestellen bij apotheek  Tuypens in St.-Niklaas. Enkele dagen later werden ze tegen terugbetaling door de postbode geleverd."

m.vr.gr.
Amand Vilyn

 

 

Voetnoten en dankbetuigingen

We zijn voor het tot stand komen van deze bedrijfskroniek zeer veel dank verschuldigd aan

- Mevrouw Liana Torfs-Parmentier, die probleemloos alle tijd heeft vrijgemaakt om ons over haar vroegere werkgever te vertellen. Ze begon er in 1964 te werken, en bleef tot op het einde als directiesecretaresse aan de slag. Tevens onze dank aan Dhr. Karel Van Hoye van de Koninklijke Apothekers Vereniging van het Waasland om ons met haar in contact te hebben gebracht.
 
- Mevrouw C. Van Moere, apothekeres in St. Niklaas, die eveneens kostbare tijd uittrok om me de vroegere collectie van Henry Tuypens te tonen. Deze is ondergebracht in een zaaltje naast haar apotheek in de Houtbriel, en omwat zeer interessante stukken in verband met de geschiedenis van deze handelszaak, het ermee verbonden fabriekje en natuurlijk de verzamlaar en sterke man achter dit interessante commerciële verhaal.

- Mevrouw Dominuque Gruwez, kleindochter van Henry Tuypens wist ons te melden dat hij tijdens WO 1 wellicht niet in Engeland, maar in Nederland zijn studies apotheker afrondde.

(1) Opgenomen interview met Mevr. Liana Torfs-Parmentier (april 2014) Dat er wel degelijk nog verwarring bestaat over de uitvinder blijkt bijvoorbeeld nog uit het artikel van Sophie Pycke: “Pand Vienna krijgt facelift” in de Gazet van Antwerpen (GvA 25 juli 2014)

(2) Apothekeres Christine Van Moere kocht de inboedel en de naam van Tuypens voor 10 miljoen toenmalige Belgische franken over. Ook apotheker Nauwelaers in Antwerpen kocht de naam “Mann” over voor zijn zaak op de Jan Van Rijswijcklaan.

(3) Tijdens het interview vertelde Mevr. Liana Torfs-Parmentier ons dat Henry Tuypens niet lang voor zijn dood een inventaris van die militaire onder-scheidingen had laten maken. Blijkbaar speelde hij met het idee om deze trots te laten vermelden op zijn overlijdensbrief. Na zijn dood werd echter vreemd genoeg met geen woord over deze medailles gerept. Veranderde hij van gedachte, een vergetelheid, wie zal het zeggen...

(4) Zie (1) 

 

 
 
database afsluiten