Retroscoop - Cinderella´s: Aparte reclametechniek, interessante informatiebron RetroScoop
 
   Maatschappij
    
 
 
De ´klik´ naar je gedroomde Klassiekers

 Het galabal van de
cinderella´s
Aparte reclametechniek, extra informatiebron

    

Benoit Vanhees
sept. 2020

Structuur
Inleiding
1)
Indeling naar thema
2) Indeling naar vorm en presentatie
3)
Het belang van reclamezegels als historische informatiebron

4) Quid België
5) Voltooid of onvoltooid verleden tijd ?
 

Inleiding

Een algemeen aanvaarde definities van wat men precies onder "cinderella´s" moet verstaan is er niet echt. De bestaande pogingen blijven zo wazig, dat ze helaas veel vragen rond randgevallen, mengvormen, kortom twijfelgevallen eigenlijk onbeantwoord laten.

In essentie bedoelt men in de filatelie met deze term zowat alles dat enigszins op een postzegel lijkt, maar dat niet door officieel erkende nationale overheden specifiek voor het verzenden van poststukken werd uitgegeven.

Volgens andere definities moeten de uitgevers niet per se de postdiensten van een erkend land zijn, maar kan het ook gaan om die van een gebied (bv. een stad, een deelstaat...) of een internationale organisatie, erkend door de Wereldpostunie
Deze internationale organisatie werd opgericht in 1874 door het Verdrag van Bern.

De uitbreiding van de eerdere definitie met gebieden en internationale organisaties lijkt op het eerste zicht de eerdere omschrijving ten goede te komen. Schijn bedriegt evenwel.

- men moet in dat geval immers weten of een bepaald gebied of internationale organisatie op het moment van de uitgave van de cinderella al dan niet erkend was door de Wereldpostunie.
- een ander potentieel nadeel is dat sommige gebieden en internationale organisaties wel en andere wellicht niet erkend werden door de Wereldpostunie, wat de zaken ingewikkelder maakt.

Daarbij moet ook nog worden opgemerkt dat cinderella´s doorgaans geen waardeaanduiding hebben, maar ook geen land van uitgifte vermelden. Soms kan men aan de hand van de taal die gebruikt wordt bepalen uit welk land de cinderella komt: maar uiteraard, een Engelstalige tekst kan zowel op GB, de USA, Canada, Australië enz. wijzen. Enkel wanneer de cinderella naar bv. een specifieke stad verwijst, kan men bepalen waar ze werd uitgegeven. Het wordt moeilijk voor cinderella´s uit landen met een compleet ander alfabet enz.

Andere definities verwijzen naar bepaalde postzegelgidsen. Volgens die omschrijvingen spreekt men van van cinderella´s als iets op een zegel lijkt, maar niet in de bewuste postzegelgids vermeld wordt.

Zo´n definitie is totaal niet bruikbaar. Zo zijn verschillende postzegelgidsen doorheen de jaren extra items beginnen op te nemen. Indien men zo´n definitie zou hanteren, zouden items die 20-30 jaar geleden nog als cinderella´s gezien werden dit opeens niet meer zijn, omdat ze op bepaald moment in zo´n gids opgenomen werden.

Cinderella´s werden om twee redenen gedrukt en uitgegeven:
- ofwel waren ze bestemd om op poststukken, documenten, reclameborden, in boeken enz. gekleefd te worden om een specifieke boodschap onder de aandacht te brengen. Wanneer ze de achterzijde van een enveloppe extra afsloten, spreekt men ook wel van "sluitzegels".
- ofwel werden ze eerder verkocht als souvenirobject tijdens specifieke evenementen zoals wereldtentoonstellingen enz. Ze werden niet aangekocht om de eerste reden, maar om als herinnering aan een fijne dag of leuk bezoek zelf bij te houden

Voor verzamelaars is dit uiteraard maar een kunstmatig onderscheid. Zij verzamelen beide soorten met dezelfde belangstelling. Cinderella´s nog op brieven en omslagen hebben voor sommige verzamelaars een extra waarde. Dat is bv. het geval wanneer een brief verzonden werd op briefpapier van een bepaald hotel, in een omslag van dat hotel en afgesloten met een sluitzegel van dezelfde zaak. Of vanuit een stad verzonden werden in de periode dat daar Olympische Spelen doorgingen, zoals aangekondigd op een sluitzegel.

Aangezien cinderella´s geen "ontwaarding" moesten ondergaan, stelt het "probleem" van stempels zich doorgaans niet. Al ziet men soms wel eens exemplaren opduiken die door een verstrooide postbeamte toch afgestempeld werden. 

 

De inspiratie voor de naam kwam wel degelijk van het gelijknamige sprookjefiguur met de glazen schoentjes. Inderdaad, destijds keken "serieuze" postzegelverzamelaars met een onmiskenbare dédain neer op alles wat buiten hun welomlijnd onderwerp viel. Net zoals de verwaande en lelijke dochters in het sprookje smalend op Assepoester neerkeken.

Geleidelijk aan echter zagen heel wat mensen met een stevige portie verzamelaarsgenen in hun systeem het verrassende of ludieke, het historisch interessante of plagerige van heel wat cinderella´s in. Her en der begonnen individuen van allerlei pluimage ze te verzamelen. Wat op den duur leidde naar het ontstaan van enkele verzamelaarsclubs, zoals in GB (1959) en in Australië.

De in de eerste paragraaf vermelde definitie leidt tot twee interessante opmerkingen:

a) sommige cinderella´s zijn wel degelijk postzegels, maar dan niet uitgegeven door nationale overheden:

De voor de hand liggende voorbeelden zijn

- postzegels uitgegeven door lokale overheden (local stamps)

Het ging om postzegels die enkel binnen het grondgebied dat onder de bevoegdheid van deze lokale overheid viel voor postdoeleinden gebruikt mochten worden. Sommigen spreken in dit verband van zegels met een "semi-postale functie".

- postzegels uitgegeven door bv. afgescheurde gebieden die eenzijdig de onafhankelijkheid hadden uitgeroepen enz., maar (nog) niet erkend door de Wereldpostunie
Vaak werd het uitgeven van een eigen munt en postzegels gezien als symbolische stappen naar het verkrijgen van legitimiteit en het verstevigen van een nieuw "nationaal" bewustzijn.

Het gaat dus om postzegels uitgegeven in gebieden die in feite, officieel althans nog onder een andere nationale overheid vallen. 

b) Sommige cinderella´s werden wel degelijk door officieel erkende nationale overheden uitgegeven, maar dan niet voor het verzenden van poststukken. Vaak werden ze trouwens door dezelfde etsers en drukkerijen vervaardigd die ook de officiële postzegels van zo´n nationale overheden produceerden.

Klassieke voorbeelden hier zijn:

- telegraafzegels

In landen waar de telegraafdiensten door de staat gecontroleerd werd. Noteer dat zo´n cinderella´s wel een waardeaanduiding hebben.

- tax- of fiscale zegels

bv. op vrachtbrieven, op kartonnen reclameborden, filmaffiches enz. (cf. "belasting voor aanplakking") Er werden anderzijds ook zegels uitgegeven die bepaalde producten juist vrijstelden van zo´n belastingen

- spoorwegzegels

In kanden waar de spoorwegmaatschappij genationaliseerd zijn. (Noteer dat spoorwegzegels van landen als België soms toch gebruikt konden worden om brieven mee te verzenden, en dus tegelijkertijd als postzegel en als cinderella gezien kunnen worden.)

- cinderella´s met patriottische doeleinden


Talloze cinderella´s werden uitgegeven tijdens de twee wereldoorlogen, zowel door de Gealliëerden als door de Asmogendheden. Ze riepen op om het moraal hoog te houden, de troepen zoveel mogelijk te steunen, war bonds te kopen, de inspanningen niet te staken, te bidden voor de overwinning en vrede enz.

- cinderella´s met anti-propaganda doeleinden

  

 

In hetzelfde straatje: tijdens de twee wereldoorlogen werden ook tal van cinderella´s uitgegeven met onderwerpen die eerder tot de anti-propaganda behoren. Soms werden deze door lokale Kamers van Koophandel uitgegeven, maar ook overheden zaten achter sommige uitgaven.

  

Niet alleen tijdens gewapende conflicten werden zo´n cinderella´s gedrukt. Ook tijdens de Koude Oorlog werden in het Westen heel wat cinderella´s uitgebracht, waarbij ditmaal de "verraderlijke communisten" het moesten ontgelden. Het leidt geen twijfel dat aan de andere zijde van het IJzeren Gordijn het Westen en de "vermaledijde Kapitalisten" kop van jut waren.

- zegels van postdiensten maar niet voor het verzenden van poststukken


ca. 1880´s

Een klassiek voorbeeld wordt gevormd door de cinderella´s die aangaven dat een bepaald poststuk bv. van ambtswege was geopend geworden, bv. omdat adresgegevens van de verzender ontbraken, of omdat er argwaan was ontstaan over de inhoud van een postpak of rond de verzender. 

Daarnaast werden cinderella´s uitgegeven door privé organisaties, ondernemingen, politieke partijen of figuren en zelfs... misdadigers !

- cinderella´s met politieke kandidaten of uitgegeven door politieke partijen

   

 

De verkiezingsmachine achter Richard Nixon heeft volop gebruik gemaakt van deze reclametechniek, en stelde in 1972 de kandidaat van de "Grand Old Party" voor als de vertegenwoordiger van de "Generation Of Peace". Op een moment dat de oorlog in Vietnam nog volop woedde en de CIA nogal actief was in Chili. De Republikeinen verwezen dan ook wellicht eerder naar de diplomatieke openingen naar China toe en naar het verdrag rond Anti-Ballistische Raketten, dat in mei 1972 door de VS en de toenmalige USSR werd ondertekend. Nixon wou ook echt weg uit Vietnam, maar om dit vanuit een sterktepositie te kunnen doen, werden alsmaar meer bombardementen op het zo al zwaar geteisterde land uitgevoerd.

Ook in ons land maakten een aantal politici gebruik van deze reclametechniek. De Belgische extreem rechtse politicus Leon Degrelle liet "vignettes" met zijn beeltenis uitgeven "vendues au profit du fonds de combat "Leon Degrelle".

- reclamezegels

  

Zoals verder meer in detail zal blijken werden zo´n reclamezegels voor een bont allegaartje producten door een al even diverse groep van fabrikanten en winkels ingezet. Waspoeder, boenwas, schoensmeer of bv. speelgoed, men kon ze allemaal terugvinden op vaak erg kleurrijke cinderella´s.

- herdenkingszegels (cf. "Erungsmarke" in het Duits)
Hieronder vallen bv. cinderella´s die werden uitgebracht in het kader van wereldtentoonstellingen enz. Sedert de vroege 1970´s wordt de specifieke tak binnen het "cinderella-wereldje" die zich toelegt op zo´n herinneringszegels "erinofilie" genoemd. Het woord "erino" is geen Latijn of oud Grieks, maar mogelijk een verbastering van het Duitse woord "Erinnern".

- spaarzegels ("trading stamps" in het Engels)

bv. type Seca, Artis, Soubry enz. die recht gaven op een cadeautje zoals een paar rijstkommetjes (Seca) of een zending chromo´s.

- afslag- of ristornozegels

bv. type Valois die recht gaven op een ristorno bij volgende aankopen

- telegraafzegels of spoorwegzegels
uitgegeven in landen met private telegraaf- of spoorlijnen

- zegels i.v.m royalties en auteursrechten

bv. op grammofoonplaten die in cafés gebruikt werden (werden niet door de overheid maar door privé ondernemingen geïnd, vgl. met Sabam, dat evenmin een overheidsinstelling is.

- steunzegels
voor caritatieve sorganisaties, jeugdbewegingen, kerken, scholen enz.

- vervalsingen (ongeacht of dit nu ten nadele van postdiensten is of ten nadele van verzamelaars)

- ... 

De bestaande omschrijving van wat cinderella´s wel en niet zijn smeekt eigenlijk om meer duidelijkheid. Momenteel baadt ze in een soort "flou artistique", die maakt dat heel wat begripsverwarring de kop opsteekt.

Hier kan volstaan worden met drie concrete voorbeelden:

- sommige spaarzegels leken inderdaad nogal op postzegels, terwijl andere uit kartonnen verpakkingsdozen, tijdschriften, plastieken folie enz. geknipt moesten worden. Vallen deze laatsten ook of niet onder de term cinderella ?

- sommige verkopers op veilingsites rekenen ook de labels op luciferdoosjes tot de categorie van cinderella´s. Valt dit te rijmen met de omschrijving, zouden deze specifiek uitgesloten moeten worden, en eerder tot de term "etiketten" moeten vallen, samen met de labels op limonade- of wijnflessen bv.

Sommige items die door heel wat verzamelaars gekocht, verkocht, geruild enz. worden hebben eigenlijk in de verste verte geen overeenkomst met een postzegel. Laten we nog aannemen dat het hebben van tandjes niet per se een "must" is, aangezien de oudste postzegels destijds ook geen tandjes hadden: maar wat te denken van uitgesneden items, zoals figuurtjes, doosjes of flesvormen... Kan men in zo´n gevallen nog spreken van "cinderella´s", of zouden in zo´n geval andere termen beter passen ?

  

Het is duidelijk, een veel betere defintie, die goed afbakent wat wel en wat niet als een cinderella beschouwd kan, moet worden is absoluut nodig om het onderwerp het sérieux te geven die het verdient. Dit is echt een werkje voor de experten, zoals de Britse organisatie van cinderella-verzamelaars. Een definitie die de opmerkelijke polyvalentie van cinderella´s weet te vangen. 

Die veelzijdigheid kan vanuit verschillende invalshoeken bekeken worden:

a) naar initiatiefnemer

 

- internationale organisaties
- erkende nationale regeringen
- niet-erkende regeringen
- lokale regeringen of instanties
- politieke partijen en kandidaten
- bedrijven en ondernemingen uit de dienstensector zoals de horeca
- caritatieve instellingen of verantwoordelijken van zo´n programma´s
- organisatoren van lokale, nationale en zelfs internationale evenementen
- ...

b) naar doel

- inkomsten verwerven
- reclame
- promotie
- propaganda en ant-propaganda
- herinnering aan een grootse gebeurtenis
- didactische doelen
- ...

c) naar artistieke presentatie of betekenis

 


twee cinderella´s met minimaal kleurgebruik en z/w
en gedrukt op gekleurd papier (Church of Scotland, 1890´s)

- soms geïllistreerd
- dan weer enkel tekst
- soms nogal primitief uitgewerkte illistraties
- dan weer kwalitatief hoogstaande afbeeldingen ontworpen door gelauwerde afficheontwerpers (in het Engels wordt dan ook van "poster stamps" gesproken, in het Duits van "Künstler Reklamemarken of - Werbemarken")
- nu eens nauwelijks ingekleurd of zelfs zwart/wit of sepia
- en dan weer heel kleurrijk en frivool

d) naar de omvang van de uitgifte

- sommige cinderella´s werden op zeer kleine schaal geproduceerd en quasi enkel lokaal verspreid
- dan weer ging het om cinderella´s die werkelijk een miljoenenoplage gekend hebben, zoals voor het schuurpoeder Vim.

e) vanuit de geografische invalshoek

De eerste officiële postzegel verscheen in 1840 in GB. De eerste cinderella´s lijken rond 1870 (?) op te duiken. Op de echte doorbraak was het wachten tot de 1890´s, wanneer cinderella´s volop werden ingezet in een aantal geïndustrialiseerde landen.

Vandaag verschenen in een grote meerderheid van de landen wel cinderella´s in de één of andere vorm

f) naar periode van verschijnen

  
Cinderella, wellicht pr0e 1880´s en één uit de 1890´s met
de boodschap "Effet créé à l´étranger payable en Belgique"
Daaronder Russische versies uit dezelfde periode

Verschenen in de loop van de tweede helft, bijna rond het derde kwart van de 19de eeuw worden cinderella´s nog steeds in de 21ste eeuw uitgegeven. Het fenomeen lijkt niettemin op zijn retour. Sommige verzamelaars leggen zich toe op welbepaalde periodes. Zo kan men zien dat één van de vier onderafdelingen van de Britse Cinderella Stamp Club (° 1959) zich specifiek concentreert op WO 1.

g) en uiteraard naar onderwerp of thema

- soms letterlijk bloedserieus
- dan weer spottend (zie laatste hoofdstuk)
- soms louter informatief
- dan weer met louter commerciële intenties, zoals het verwerven van extra naambekendheid, impulsaankopen stimuleren enz.

Er bestaan in de wereld een aantal organisaties van cinderella-verzamelaars. Sommige van die verenigingen leggen zich heel specifiek toe op een heel specifiek onderwerp. Geloof het of niet, maar zo is er zowaar een "Christmas Seal and Charity Stamp Society"

1) Indeling naar thema

Laten we eens een poging ondernemen om cinderella´s alvast zoveel mogelijk op basis van hun thema in te delen: 

Cat. 1: Cinderella´s met politieke thema´s

Cat. 1.a: Cinderella´s uitgegeven door niet erkende regeringen

bv. postzegels uitgegeven in Afrika door Belgische generaal die er een gebiedje had veroverd

Cat. 1.b: Cinderella´s uitgegeven door internationale organisaties

bv. UNESCO, EG instellingen enz.

Cat. 1.c: Propaganda cinderella´s

- WO 1: er verschenen wellicht honderden cinderella´s, zowel bij de Geallieerden als bij de Asmogendheden.
- WO 2: cinderella´s door de SS uitgegeven, exemplaren in de VS die oproepen tot het kopen van War Bonds enz.
- Na WO 2 bv. voor de Argentijnse dictator Juan Péron en zijn vrouw Eva.

Cat. 1.d: Anti-propaganda cinderella´s

- Zoals deze die opriepen om geen Duitse producten te kopen, of die te kennen gaven dat zaak X uitsluitend met Franse producten en Frans personeel werkte.
- Anti-communistische cinderella´s ten tijde van de Koude Oorlog
- Spotzegels zoals deze die de draak steken met de Amerikaanse presidenten Clinton of Trump

Cat. 1.e: Verkiezingscinderella´s

- Interbellum: Leon Degrelle, leider van de Rex-partij en later SS-er aan het Oostfront voor WO 2 cinderella´s van hemzelf verspreiden. Vandaag de dag wordt toch 20-25 Euro voor zo´n exemplaren neergeteld.

- zie eerder, cinderella´s voor Kennedy, Nixon maar ook bv. voor de toenmalige Californische gouverneur Ronald Reagan.

- zelfs bij lokale verkiezingen werden wel eens cinderella´s ingezet, zoals het voorbeeld hierboven toont. in de Nederlandse gemeente Bussum riep de vrijzinnige kandidaat De Fremery op om voor hem te stemmen. 

Cat. 2: Cinderella´s met liefdadigheidsthema´s (charity seals)

verkocht ten bate van organisaties gesticht met een liefdadig doel: typische voorbeelden zijn de reclamezegels die ten voordele van de anti-TBC- en Polio campagnes, voor sanatoria, kreupele kinderen, ten bate van het Rode Kruis enz. Daarnaast waren er ook bv. steunzegels voor verminkte soldaten, de hongerige burgers van bezette landen enz. Men denke daarbij bv. aan cinderella´s ten bate van Winterhulp. Er waren ook organisaties die cinderella´s uitgaven om fondsen te werven voor de bouw van infrastructuur of de werking van liefdadigheidsorganisaties. (cf. Boys Town)

Blijkbaar ging het om een zeer lucratieve markt, die al snel ook zwendelaars aantrok. Het bekendste geval daarbij zijn de Delandre vignettes, in totaal zo´n 4000 verschillende. De in 1883 geboren Delandre, die in werkelijkheid Gaston Fontanille heette, sprong niet alleen nogal lichtzinnig om met auteursrechten, hij lichtte ook nog eens het Rode Kruis op. Hij belandde in 1917 in de gevangenis hiervoor, waar hij in 1923 ook overleed. Een weinig aanbevelenswaardig persoon, maar niettemin kleurrijk genoeg, om er misschien ooit eens een film aan te besteden. (de erg jong overleden Franse acteur Patrick Deware zou een uitstekende keuze zijn geweest om de nogal frivole oplichter gestalte te geven) 

Cat. 3: Cinderella´s met religieuze thema´s

  

Schotse kerk, Heilige Week, processies, passiespelen. Er werden ook boekjes uitgegeven met uitscheurbare cinderella´s met bijbelfiguren, die dan bv. in een bijhorend boek gekleefd konden worden.

Cat. 4: Verenigingsleven inclusief jeugdverenigingen

Bv. cinderella´s die de jamborees van de Schoutsbeweging aankondigden.
Ook verenigingen die met cinderella´s bezig zijn gaven zo nu en dan wel eens zelf één uit. Dat was bv. het geval voor de Poster Stamp Exchange Society.

Cat. 5: Cinderella´s met publicitaire thema´s

Daar waar propaganda het politiek denken van mensen wil beïnvloeden, wil reclame rechtstreeks of onrechtstreeks ons koopgedrag of uitgavenpatroon beïnvloeden. Louter ter illustratie, en dus zeker niet met de bedoeling volledigheid na te streven -daarvoor is de definitie van wat cinderella´s zijn te ruim- kan men daarbij onder meer volgende subcategorieën vermelden:

Cat. 5.a) Informatieve reclamezegels / herinneringszegels

Dienden om bepaalde evenementen mee aan te kondigen, zoals wereldtentoonstellingen, sportevenementen (Olympische Spelen, paardenwedstrijden, autokoersen,...),congressen (Esperanto-congressen enz.), carnavalstoeten en bloemencorso´s, religieuze stoeten, passiespelen, parades allerhande enz... Ook toeristische cinderella´s vallen min of meer in deze categorie. In ons land maakten bv. de steden Oostende en Dinant reclame via cinderella´s.

Daarnaast waren er ook cinderella´s die lokale, nationale of internationale handelsbeurzen toegankelijk voor het grote publiek aankondigden. Daarnaast waren er evenwel ook beurzen die zich meer op professionelen richtten, zoals op brouwers of koffiebranders.

Cat. 5.b) reclamezegels

Dienden om de populariteit van nieuwe producten, merken of producenten moesten aanzwengelen. En dat ze door sommige firma´s echt "en masse" werden ingezet blijkt zo nu en dan uit opschriften die op de witte, getande rand gedrukt werden.

Zo gaf Lever aan dat sommige van haar reclamezegels oplagen van 10-15 miljoen stuks kenden ! Ook de dienstensector bleef zeker niet achterwege. Sommige verzekeringsmaatschappijen lieten wat dat betreft allerlei sporen na, naast bv. hotels, restaurants, scholen enz.

 

Soms werd geen reclame gemaakt voor één bedrijf, product of dienst, maar voor alle bedrijven, producten of diensten uit één specifiek land. Zo riep de Belgische Kamer van Koophandel in de 1930´s op om meer Belgische producten te kopen, en zo de werkloosheid te bestrijden.

Eigenlijk nog steeds zeer actueel. Het blijft toch nogal verbazingwekkend om in de rekken van onze supermarkten appels uit Chili te zien opduiken, of appelsap die eigenlijk in China werd gemaakt. Om nog niet te spreken van een wansmakelijk geel goedje dat hier trots als "honing" verkocht wordt, maar waaraan werkelijk geen enkele bij ook maar één pootje aan geholpen heeft. Onbegrijpelijk dat de EG toelaat dat zo´n kunsthoning, van A tot Z in elkaar geflanst in Chinese laboratoria aan dumpingprijzen verkocht wordt, in plaats van lokale imkers te steunen en te laten groeien. Maar goed, dat is een ander debat, een ander onderwerp voor op een andere plek...

Cat. 5.c) spaarzegels / getrouwheidszegels / ristornozegels enz.

Cat. 5.d) cinderella´s uitgegeven door fanclubs, meegeleverd bij muziektijdschriften, sportverenigingen enz.

zie hiervoor het laatste hoofdstuk van dit artikel

Cat. 6) Cinderella´s n.a.v. feesten

Bv. tijdens Kerstmis, Pasen, Nieuwjaar, St. Valentijn, verjaardagen, moeder- en vaderdag enz.

Cat. 7) Educatieve / Didactische cinderella´s

Zo nu en dan komt men ook wel eens cinderella´s tegen waarvan het niet duidelijk is wie ze heeft uitgegeven, met welk doel. Ze verwijzen niet naar een bedrijf of product, niet naar een organisatie of partij. Wat bv. te denken van bovenstaande cinderella, die deel uitmaakt van een uitgebreide serie die de vlaggen van verschillende landen tonen. Hun bedoeling lijkt louter educatief te zijn geweest.

Cat. 8) Mengvormen

 

Cinderella´s bestonden in zuivere vorm ofwel in een gemengde vorm, bv.:

- reclamezegel vastgehecht aan een officiële postzegel. In België verschenen deze mengvormen vanaf de tweede helft van de 1920´s.

- liefdadigheidszegels, gecombineerd met een commerciële reclame 

Cat. 8: Telegraaf- en bepaalde spoorwegzegels

Zie eerder

Cat. 9: Taxzegels / fiscale zegels / royalty zegels (revenue and fiscal, registration labels....) 

bv. zoals men ze kan vinden op reclameaffiches, grammofoonplaten enz.

Cat. 10) Alle andere soorten (bv. ex librissen in postzegelvorm)

 

Aangezien we in de verste verte expertise in dit onderwerp hebben, enkel maar wat aan de oppervlakte krassen is het zeker niet de bedoeling van deze bijdrage om een bijzonder uitgebreide zijtak van de filatelie in haar volledigheid kaart te brengen. Dat zou wellicht meer dan een levenswerk vergen. Wel wil dit artikel dit fenomeen aan een ruimer publiek onder de aandacht brengen, beterleren kennen. Om dat op een enigszins ordentelijke manier te kunnen aanpakken, moet enige structuur aangebracht worden in het bijzonder veelzijdige aanbod. Wel wil deze bijdrage vooral ingaan op één heel specifieke subcategorie, namelijk die van de zogenaamde reclamezegels.

Het zal zeker nodig zijn om dit verkennend artikel in de toekomst hier en daar bij te werken, te verfijnen, uit te breiden.

Hierbij dan ook een warme oproep aan de "sector" om een beter afgebakende definitie van cinderella´s voor te stellen... Al zal het uiteraard moeilijk zijn om zo´n omschrijving voor elk specifiek land te laten kloppen als een bus. Sommige Belgische spoorwegzegels zijn een goed voorbeeld. Ze werden uitgegeven door een officieel erkende nationale overheid, en konden in sommige omstandigheden wel degelijk gebruikt worden om poststukken mee te verzenden. Dat maakt er dan ook "officieel" postzegels van, die ook opgelijst worden in de postzegelgids die filatelisten gebruiken om de limieten van hun onderwerp in kaart te kunnen brengen. In heel wat andere landen vallen spoorwegzegels echter onder de rubriek cinderella.

Zoals zo vaak, zo simpel is het dus allemaal helaas genoeg niet.
 

2) Indeling naar vorm en presentatie: hoe herkent men cinderella´s ?

Tandjes of niet ?

Twee tandeloze cinderella´s uit de laten 1930´s

Als de definitie van cinderella´s cinsequent gehanteerd wordt, hoeven ze in feite niet per se getande randen te hebben. Per slot van rekening hadden de allereerste postzegels, die vanaf 1840 verschenen, evenmin zo´n driehoekige tandjes rondom de afbeelding. Dat is bv. ook het geval voor de eerste postzegels van Leopold I.

Niettemin, uiteraard kan het niet de bedoeling zijn om elke sticker, elk etiket enz. meteen dan maar cinderella te noemen. De discussie rond de labels op luciferdoosjes werd in dit verband reeds aangehaald. Men kan zich ook afvragen of ex librissen zonder tandjes nu etiketten zijn of ook cinderella´s ? Het illustreert nog maar eens de verwarring die kan gaan ontstaan bij gebrek aan een goede definitie en een duidelijke delimitering van het onderwerp.

Noteren we nog dat er -net zoals bij postzegels- cinderella´s bestaan met 1, 2 of zelfs 3 niet getande randen.

Vorm

  

De meeste postzegels zijn rechthoekig of vierkantig. Er bestaan echter wel degelijk ook driehoekige, zeshoekige, ruitvormige, parallellogram-vormige en zelfs cirkelvormige varianten. Hetzelfde geldt voor cinderella´s.

Het wordt ingewikkelder wanneer reclamezegels een compleet andere vorm hebben, vaak zelfs zonder tandjes. Zo bestaan er items die bv. flesvormig zijn, of van een uitgeknipt doosje ("diecut") of zelfs een nog veel ingewikkeldere vorm. De vraag is of zo´n items nog wel onder de term "cinderella" vallen of niet, en zo niet, wat ze dan wel zijn. Dit is één van de punten die een betere definitie zou moeten verduidelijken. 

Grootte

Cinderella´s hebben in het algemeen een grootte die min of meer overeen komt met die van postzegels. Uiteraard bestaan er postzegels van zeer variërende grootte. Niettemin beperkt de omvang van standaard enveloppes per definitie de speelruimte die uitgevers van postzegels hebben. Postzegels hebben met andere woorden een maximum grootte. Het lijkt zinvol om dezelfde logica op cinderella´s toe te passen.

Materiaal ("vervaardigd uit")

Eerder werd reeds gewag gemaakt van het feit dat spaarzegels op allerlei producten vaak uit erg uiteenlopende materialen vervaardigd zijn. Soms verschenen ze op het papieren omhulsel rond het zilverpapier gewikkeld om een reep chocolade. Andere spaarzegels treft men aan op de plastieken folie rond bv. suikerwafels, op de kartonnen doos van havermout of macaroni enz. 

Een vraag die de huidige omschrijvingen van cinderella´s nog niet beantwoorden is of ze uit hetzelfde materiaal vervaardigd moeten zijn als officiële postzegels -papier dus- of zo enkel het uitzicht van zo´n spaarzegels doorslaggevend is, ongeacht of ze nu van papier, plasticfolie, karton enz. vervaardigd zijn. En da´s een moeilijke... 

3) Het belang van reclamezegels als historische informatiebron

Net als stickers, etiketjes van luciferdoosjes, bladwijzers, beschermende hoezen voor schoolschriftjes met reclame voor bedrijven of hun producten... zijn reclamezegels (F: vignette publicitaire / D: Werbemarke, Reklamemarke) over het algemeen een nogal ondergewaardeerde informatiebron voor de geschiedschrijving van het bedrijfsleven. Laten we dit aspect eens wat van naderbij bekijken.

In de loop van de tweede helft van de 19de eeuw begon de reclamesector zich steeds meer te professionaliseren. Vindingrijke lieden bedachten steeds nieuwe methodes om naar de gunsten van de klanten te dingen: naambekendheid voor hun opdrachtgevers verwerven, impulsaankopen stimuleren enz. Langzaam aan begon reclame in alle geledingen van de maatschappij, via allerlei dragers binnen te sijpelen, om ons aan te zetten te consumeren. Reclame op muren en op speciaal daarvoor ontwikkelde aanplakzuilen (Morris-zuilen), op emailborden, in tijdschriften allerhande, op affiches, kleurrijke chromo´s, ansichtkaarten enz... Door de stijgende populariteit van de briefpost kwam daar al snel een nieuwe variant bij: die van zogenaamde cinderella´s, en dan meer specifiek die van de reclamezegels

Zo´n reklamezegels verschenen in heel de industriële wereld, maar werden blijkbaar vooral erg populair in Duitsland. Men zag er met

- producten

- fabrieken

- enkel een firma- of merknaam, gecombineerd met illustraties die ook populair waren bij producenten van chromo´s of sigarenbanden:
bv.: wapenschilden en vlaggen, de grote uitvinders, de dierenwereld...  Schoensmeerfabrikant Siral bv. bracht een hele reeks cinderella´s uit, waarop de bekendste Europese bergen op te zien waren.

- enkel een naam van een product of bedrijf zonder enige illustratie
Sommige firma´s brachten overigens kleine sets uit, die een mengelmoes van bovenstaande invalshoeken inhielden.

Schoensmeerproducent Pilo bijvoorbeeld gaf cinderella´s uit die enkel de firmanaam toonden, andere met daarop ook het verpakkingsdoosje en weer een andere die de fabriek toonde, waar het leervoedend goedje geproduceerd werd.

Uiteraard probeerde men het verzamelen van zo´n cinderella´s ook aan te moedigen, op die manier drongen firma- en merknamen enkel maar succesvoller in het collectief geheugen binnen.

- sommige merken gaven op de witte getande randen aan dat een exemplaar deel uitmaakte van een serie, en gaven iedere uitgave ook een apart nummer. 

- sommige merken voorzagen elk exemplaar van een bepaalde letter: door de hele serie te verzamelen, kon men op die manier de naam van de firma of een product samenstellen.

De Duitse producent Siegel & Cie. (Keulen) is daar een goed voorbeeld van. De firma bracht de kaskraker Sidol op de markt, en mede dank zij reclamezegels werd de naambekendheid zeker aangezwengeld. Siegel bracht een reeks van 5 cinderella´s uit, waarmee de naam "S-I-D-O-L" kon worden samengesteld.

 

*     *     *     *     *     *

Waarom zijn nu zo´n reclamezegels zo´n extra informatiebron voor wie de geschiedenis wil schrijven van bepaalde bedrijven, van bepaalde nijverheidssectoren (bv. de cosmetica-industrie, de sector van boen- en kuismiddelen...) of van de industrie in bepaalde specifieke landen ? Men kan diverse argumenten in dat verband aanhalen:

- ze kunnen helpen bij de identificatie van ondertussen al lang verdwenen spelers in een bepaald marktsegment

- ze tonen soms zeldzame illustraties van firma´s
Van sommige bedrijven vind met nauwelijks afbeeldingen: noch in archieven, noch op veilingsites lijken ze voor te komen op ansichtkaarten, foto´s, facturen, briefhoofden, aandelen enz. In het beste geval zijn cinderella´s dus soms de enige indicatie van hoe de fabriek er ongeveer moet hebben uitgezien. Goed wetende dat men op zelf ontworpen illustraties soms wel een loopje met de werkelijkheid nam.

- ze verschaffen soms interessante (bijkomende) informatie over productengamma´s
Ging het om een uitgebreid gamma, waren er diverse presentatievormen (dozen, blikken, flessen, tubes...) enz.

- ze geven soms belangrijke informatie over verpakkingen
Reclamezegels werden reeds in de 19de eeuw vaak in kleuren gedrukt, terwijl reclames in tijdschriften vaak enkel in z/w verschenen. Ze zijn dan ook een zeer interessante aanvullende bron om meer te weten te komen over het kleurenpalet dat gebruikt werd om de verpakkingen van een hele reeks producten mee gestalte en aanzien te geven. Werden bv. schreeuwerige kleuren gebruikt of eerdere sobere, probeerde het bedrijf een zekere lijn aan te houden bij de presentatie of werd daar nog helemaal geen aandacht aan besteed, waren er evoluties, werd ingespeeld op de kleuren van nationale vlaggen enz.

- ze herinneren ons vandaag aan producten of merken die ondertussen in onbruik zijn geraakt

   

Een interessant voorbeeld is Strobin, een kuisproduct voor strohoeden dat mee groot werd doordat zo´n hoofddeksels bijzonder populair werden in de 1920´s. (Denk aan Maurice Chevalier, de Tietz-winkel in Antwerpen enz.) Wie cinderella´s niet enkel als een verzamelobject ziet, ontdekt doorheen de behandelde thema´s dan ook vaak verrassende, amusante, interessante informatie. Het kan op die manier onze kennis verruimen, het begin zijn van een zoektocht naar nieuw beeldmateriaal, waarom niet een kort artikel...

  

   

- wanneer men op onbekende cinderella´s stoot heeft men weer het begin van een nieuwe piste. Dit leidt dan ook vaak naar producenten, die naast cinderella´s nog andere interessante reclametechnieken gebruikten om aan populariteit te winnen.

Een mooi voorbeeld voor wat de naspeuringen van Retroscoop voor dit artikel betreft was de Amerikaanse firma Prescott, dat wellicht al in de 1890´s de kachelpoets "Enameline" produceerde. Omdat een eerste cinderella niet echt duidelijk maakte wat Enameline voor een product was, werden wat extra opzoekingen gedaan. Deze leerden al vlug dat de firma in het Victoriaans tijdperk heel wat kinderen blij heeft gemaakt met schattige kleine diecuts van kinderen. (Eens iets anders als de "eeuwige" chromo´s die zoveel andere merken aanboden.) En die leren dan weer op hun beurt heel wat over kinderkleding in de 1890´s-1900´s. En zo kunnen nieuws- en weetgierige zieltjes bij elk antwoord nieuwe vragen blijven bedenken, zoals ze allicht ook al in hun kindertijd deden.

Er is weliswaar ook een vervelend nadeel verbonden aan reclamezegels. Daar waar tijdschriften en dus ook de reclames daarin doorgaans gedateerd zijn, is dat voor reclamezegels vaak niet het geval. Uitzondering hierop zijn natuurlijk de vignetten die reclame maken voor heel specifieke evenementen: deze dienen juist heel uitdrukkellijk aan te geven van wanneer tot wanneer het bewuste evenement plaats vindt. De dingen liggen ingewikkelder voor pure reclamezegels, deze geïllustreerd met producten of fabrieken. Om deze te kunnen dateren zal dan ook naar andere bronnen gezocht moeten worden.

Reclamezegels werden voor heel uiteenlopende producten door tal van producenten uitgegeven. Hieronder tonen we, opgesplitst per soort product een assortiment die

- ofwel de fabriek tonen waar ze werden vervaardigd
- een goed tot heel goed idee geven van hoe de verpakking eruit zag of
- een opvallende esthetiek hebben.

Voor alle duidelijkheid dus: doel is absoluut niet volledigheid na te streven, maar een algemeen idee te geven van de veelzijdigheid van deze extra informatiebron. De overgrote meerderheid (> 95 %) zijn Duitse cinderella´s. In de toekomst zal dit ook naar andere landen uitgebreid worden, ook al geeft de selectie hieronder al een heel goed van wat dit artikel tracht aan te tonen. Achtereenvolgens komen aan bod:

Producten: Boenen en kuisen

- Bleekmiddelen
- Boenwas
- Kleurstoffen
- Metaalpoets
- Schoensmeer
- Schuurpoeder
- Stijfsel
- Waspoeders enz.

Producten: Burotica

- Inkt
- Lak, verf
- Lijm
- Schrijfgerief

Producten: Cosmetica

- Baby- en kinderproducten
- Haarcosmetica
- Huidverzorging
- Mondhygiëne
- Parfum
- Scheren, snorpommade enz.
- Zeep

Producten: Medicijnen

Spijzen en dranken: Dranken

- Alcoholische dranken
- Cacao
- Koffie
- Limonade en fruitsap
- Melk
- Soepen en bouillons
- Tafel- en mineraalwater
- Thee
- Varia: sauzen, azijn, vloeibare kruidenmelanges enz.

Spijzen en dranken: Spijzen

- Appelmoes
- Bakpoeder etc.
- Brood
- Chocolade
- Confituur & marmelade
- Deegwaren
- Havervlokken
- Honing
- Koekjes, gebak en wafels
- Margarine, kunstboter enz.
- Mayonaise
- Pudding
- Rijst, griesmeel, tapioca enz.
- Snoepgoed
- Vlees & vis

Huishoudtoestellen

- Voeding bereiden
- Voeding bewaren
- Onderhoud huis
- Naaimachines
- Strijkijzers
- Wasmachines
- Sanitair

Vrije tijd en Amusement

- Sport
- Fotografie
- Radio, platenspelers, grammofoons

Mode Textiel

Mode Schoenen

Winkels 

Het galabal der cinderella´s:
een greep uit het zeer uitgebreide aanbod

Producten: Boenen en kuisen

- Bleekmiddelen

 

 

- Boenwas

  

- Kleurstoffen

 

Dank zij een cinderella van de firma Hermann Jentzsch weten we meteen ook in welk jaar de firma opgericht werd, en ook dat ze minstend een kwart eeuw lang kleurstoffen gemaakt heeft. Voorlopig leren we niets over de verpakkingen maar wel al iets over hoe de fabriek er moet hebben uitgezien.

- Metaalpoets

  

   

  

  

- Schoensmeer

   

  

 

             

   

  

  

 

  

 

- Schuurpoeder

 

 

  

- Stijfsel

- Waspoeders

  

  

  

Producten: Burotica

- Inkt

   

  

- Lak, water- en plakaatverf

  

 

- Lijm

-Schrijfgerief

  

Producten: Cosmetica

- Babyproducten, kinderpoeder enz.

 

- Haarcosmetica

  

- Huidverzorging

  

- Mondhygiëne

  

- Parfum
- Scheren / snorpommade

- Zeep

 

 

 

 

Producten: Medicijnen

  

  

  

   

  

    

        

                                     

            

    

  

Spiijzen en dranken: Dranken

- Alcoholische dranken

  

 

  

  

  

- Cacao

- Koffie (incl. Ersatz, Zusatz, Surrogat...) en cichorei 

    

  

  

  

  

  

  

  

- Limonade en fruitsap

  

- Melk
- Soepen en bouillons

 

  

- Tafelwater

  

- Thee

  

- Varia: sauzen, azijn,...

  

  

 

 

  
    

 

Spijzen en dranken: Spijzen

- Appelmoes

 

- Bakpoeder enz.

- Brood

- Chocolade

- Confituur, marmelade enz.
- Deegwaren

  

 

     

   

  

   

- Havervlokken

 

- Honing

- Koekjes, gebak en wafels

 

 

  

  

De Nederlandse firma De Lindeboom bracht onder leiding van de weduwe B. van Doesburg een best uitgebreid assortiment van reclamezegels uit. Deze geeft zelfs vandaag nog een goed idee van het ongetwijfeld smakelijke productengamma, zo niet in geuren, dan toch in kleuren...

- Margarine, kunstboter enz.

 

 

  

  

  

  

 

  

- Mayonaise

 

- Pudding

  

- Rijst, griesmeel, tapioca enz.

- Snoepgoed

  

  

 

- Vlees en vis

  

 


Huishoudtoestellen (+ Kampeertoestellen)

- Voeding bereiden

  

- Voeding bewaren

 

   

  

   

- Onderhoud huis

In een eerder artikel op Retroscoop kan men meer vernemen over deze houten Bissell tapijtvegers uit het interbellum.

- Naaimachines

 

- Stijkijzers

  

Een bont internationaal gezelschap op een rijtje: een Amerikaanse, een Duitse en een Deense reclame voor een kleine maar lang erg geapprecieerde elektrisch hulpmiddel, het strijkijzer...

- Wasmachines

- Sanitair

  

Vrijetijd en amusement

- Sportartikelen

 

- Fotografie

- Radio, platenspelers, grammofoons enz.


Mode textiel

 

 

 

     

Mode schoenen (en onderdelen zoals zolen, hakken...)

 

   

 

 

 

 

 

Winkels

Reclamezegels zijn niet enkel een interessante extra bron voor wat betreft de geschiedenis van bedrijven en hun productengamma. Ook tal van winkels hebben er ooit uitgegeven, zodat zo´n cinderella´s ook wat commercieel erfgoed betreft soms extra pistes opleveren. Hierbij enkele treffende voorbeekden:

 

 

  

 

4) Quid België ?

Uiteraard werden ook in België heel wat cinderella´s uitgebracht. In vergelijking met buurland Duitsland werden in ons land maar weinig reclamezegels uitgegeven. De klemtoon in onze contreien lag meer op cinderella´s die internationale, nationale of lokale tentoonstellingen, handelsforen en andere grote evenementen zoals grote sportwedstrijden enz. aankondigden.

Vanaf de 1890´s maakten geleidelijke aan meer en meer organisatoren van tentoonstellingen gebruik van dit reclamemiddel. Zo werd in 1896 in de marge van een aantal nationale tentoonstellingen in Zwitserland enkele cinderella´s uitgebracht. Meer naspeuringen zijn nodig, maar alleszins lijkt de Wereldtentoonstelling van Brussel uit 1897 één van de eersten te zijn geweest waarvoor een bonte en kleurrijke collectie van meerdere reeksen cinderella´s voor werden gedrukt:

Dit werd ook nog eens herhaald in 1910 (Brussel), 1913 (Gent), 1935 (Brussel) en in mindere mate 1958 (Brussel) overgedaan.

In de daarop volgende jaren werden voor de meest uiteenlopende soorten tentoonstellingen cinderella´s in België uitgegeven. Wie ze gebruikte zorgde er niet alleen voor dat meer mensen op de hoogte waren van wanneer ze waar plaats vonden. Winkels of organisaties enz. die deelnamen zorgden er ook voor dat het wijd en zijd bekend werd gemaakt dat zij aanwezig zouden zijn.

We tonen louter ter innustratie een aantal voorbeelden chronologisch vermeld, maar door elkaar qua thema en geografische impact. Zo´n greep in het bijzonder uitgebreide aanbod geeft al een idee van hoe uiteenlopend de evenementen waren waarvoor zo´n reclamezegels voor werden uitgegeven.

 

  

 

 

   

 

Daarnaast gaven bv. ook jeugdverenigingen en liefdadigheidsorganisaties cinderella´s uit. Hierbij ging het dikwijls om steunzegels: door deze te verkopen zorgden zo´n verenigingen voor wat (extra) geld in het laatje.

  

Ook de toeristische sector liet zich door dit nieuwe reclamemiddel verleiden. Verschillende steden kwamen aandragen met hun eigen cinderella ter promotie van hun meest tot de verbeelding sprekende attracties.

 

Een beetje in het verlengde hiervan liet ook de reissector zich niet onbetuigd. Ook de ondernemingen actief in dat marktsegment roerden zich...

 

Daarnaast waren er ook nog cinderella´s ter ere van beroemde Belgen (Koningin Astrid, Hendrik Conscience...), we hadden het al eerder over de cinderella die Rexist Leon Degrelle in het interbellum liet uitbrengen enz. enz. 

5) Voltooid of onvoltooid verleden tijd ?

Hoewel reclamezegels vooral voor WO 2 volop werden ingezet door een veelheid aan spelers, waaide het fenomeen na 1945 zeker niet gewoon over.

Zo lieten platenmaatschappijen of muziektijdschriften in de 1980´s cinderella´s van tal van popsterren drukken: Madonna, Bryan Adams, Heart, Carly Simon, Don Henley of Genesis, hoe verschillend hun muziek en hun présence ook, ze verschenen allemaal op zo´n reclamezegels.

Ook de film- en sportwereld is een geliefkoosd onderwerp. Daarbij werden soms zelfs onbestaande republiekjes voor uitgevonden, zoals P.I. Magnum bewijst. Hij werd samen met 49 andere televisiesterren verder vereeuwigd op een cinderella, trots poserend naast "zijn" beroemde Ferrari 308.

Recenter leidde zelfs het overlijden van Steve Jobs tot de creatie van een herinneringscinderella. Tegenstanders van Trump vonden -zoals gezien- een bijzonder dankbaar onderwerp in de wat verwaande Amerikaanse president. Meermaals werden via cinderella´s de draak met de excentrieke staatsleider gestoken. Bill Clinton ontsnapte evenmin aan de fratsen van politieke tegenstanders. Deze grapjassen haalden er "American Gothic", een klassiek Amerikaans schilderij van Grant Wood bij dat een streng boerenechtpaar voor een houten kerkje voorstelt. Wel staken ze voor de gelegenheid de president in de kledij van de boerin en zijn eega in de blue jeans van de boer. Duidelijke boodschap...

 

Of het sprookje van de cinderella-verzamelaars even goed zal aflopen als dat van Assepoester zal de toekomst nog moeten uitwijzen. Zullen collecties in veilinghuizen of online ooit tot de verbeelding sprekende sommen opbrengen voor de nazaten van overleden verzamelaars ? De kans is erg klein, onder meer wegens oplages die daar veel te groot voor waren. Hier en daar zullen er wel eens exemplaren opduiken waarvoor wat meer wordt gevraagd. Voor Leon Degrelle moet 20-25 $ worden neergeteld, voor uitzonderlijke exemplaren wel eens het tienvoudige, maar dat is het zo wat. De vraagzijde is altijd relatief bescheiden gebleven, en lijkt met het verdwijnen van vorige generaties niet aan te trekken. De dromen van kinderen die opgroeiden in de 1960´s of 1970´s zijn wat dat betreft ook erg anders dan die van de huidige generatie.

Het lijkt er dan ook op dat de hoogdagen van het fenomeen als verzamelobject -net zoals die van de Liebig of Soubry chromo´s, de sigarenbandjes, de stickers, aandelen, de flippo´s, de pins, de telefoonkaarten enz. achter ons liggen. Liever een nieuwe "smartphone" of een net uitgekomen "game" dan opa´s albums met chromo´s of postzegels. Alleen al de gebruikte taal waarin gedroomd wordt onderstreept die radicale ommezwaai in amper enkele decennia tijd. Wat evenwel de cinderella´s, en zeker niet de reclamezegels daarom veel minder interessant maakt als informatiebron om het industrieel verleden beter in kaart te brengen. Al is het maar voor een relatief beperkte schare geïnteresseerden die koppig tegen de stroom in blijven roeien.

Literatuur

Gezien het groot aantal cinderella´s dat in Duitsland van de persen rolde, zal het wellicht niet verbazen dat net in dat grote buurland een aantal publicaties over het onderwerp verschenen. Naast basisuitleg zijn het voornamelijk kijkboeken, die op hun manier een poging doen om de lezers en kijkers op sleeptouw te nemen in dit boeiende, verrassende, amusante maar ook leerrijke onderwerp.

Een ideale introductie in het wereldje van reclamezegels is:

Schweiger, Günther; Spicko, Gerlinde
Die Reklamemarke Das Werbemittel der Gründerzeit
Frühwirth Bibliophile Edit. 2008 (220 p.)

Daarnaast besteedde ook Hans Martin Müller twee prima (kijk)boeken aan het onderwerp:

- Kleine Marken - Grosse Marken Werbemarken aus München und Umgebung mit kurzen Firmengeschichten
Verlag Hans Schöner, Königsbach en

-Sterne am Markenhimmel: Reklamemarken Ein modernes Album Lindemann´s Bibliothek

 

 
 
database afsluiten