Retroscoop - IRHA Cat. 5.C.a: De wonderbaarlijke Erres torpedostofzuiger RetroScoop
 
   Toestellen
    
 
 
De ´klik´ naar je gedroomde Klassiekers

IRHA Cat. 5.C.a: Torpedo-stofzuigers

De wonderbaarlijke
stofzuiger van Erres

Nederlandse streamline designtopper

Benoit Vanhees

     

Inleiding

Zonder twijfel één van de opmerkelijkste stofzuigers die ooit op de markt werd gebracht, is een aerodynamisch ontwerp uit Nederland, dat onder de merknaam Erres verkocht werd.

Het oermodel Erres model SZ 3 (zie hierboven) dateert van 1936, en was een erg futuristisch ogend toestel. Half bobslee, half ruimtetuig uit een naoorlogse SF film, zou het ongetwijfeld een scherpe prestatie in een windtunnel hebben neergezet. Het model oogde zo vooruitstrevend, dat de amper hertekende versies die in de late 1950’s verschenen, helemaal niet verouderd overkwamen.

Dit gestroomlijnd “torpedomodel” van Erres verdient ons inziens dan ook cum laude een plaatsje tussen de andere toppers op het vlak van industriële vormgeving. Een naslagwerk dat wel over de Coca Cola-fles, de Mercedes Gullwing of Kodak’s Beau Brownie zou handelen, maar het verbazingwekkend toestel van Erres zou overslaan, zou dus onvolledig zijn. En mocht daar dan toch al discussie over rijzen, dan zal niemand wel ontkennen, dat het fantasierijk ontwerp op zijn minst een grotere bekendheid bij het Retroscoop-publiek verdient... 

Is het een vliegtuig… ? Een ruimtetuig ?

Om de ontstaansgeschiedenis achter dit fantasierijk toestel te reconstrueren, moeten twee verhaallijnen voor een stuk in elkaar gevlochten worden. Twee Nederlandse bedrijven speelden inderdaad een sleutelrol in dit industriële epos uit medio jaren ’30, een derde zou tijdelijk opduiken als mede-investeerder.

      
Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie, Den Haag’
Otto van Tussenbroek

De twee firma´s die de bal aan het rollen brachten waren enerzijds de fabrikant Van der Heem en anderzijds de handelsmaatschappij R.S. Stokvis. Een glansrol was verder weggelegd voor de veelzijdige freelance ontwerper en kunstenaar Otto van Tussenbroek (1882-1957), die de zwierige, vloeiende lijnen van de Erres SZ 3 bedacht. (1)


Voorflap reclamefolder Volksuniversiteit 1920

    
Museum van Kunst Nijverheid Haarlem 1919 en 1920

De excentrieke en polyvalente van Tussenbroek had zich dank zij een grote erfenis een mooie woonboot laten bouwen, die hij als rondvarend atelier gebruikte. Hij ontwierp ondermeer affiches, en schreef tal van boeken over industriële vormgeving in de brede zin van het woord. (Een aantal titels werden in de voetnoten opgenomen)


 VCJC-poster (Vrijzinnig Christelijke Jeugd Centrale), poster van
25,5 op 18,5 cm, daterend uit de tweede helft van de 1930´s.

 
Collectie R. Beckeringh van Loenen (met toestemming)
Zelf ontworpen Nieuwjaarskaartje uit 1930 van de kunstenaar

Sedert 1929 werkte hij in los verband samen met Van der Heem, firma voor wie hij eerst een aantal radiotoestellen -waaronder de Spartaanse KY 107- gestalte gaf.

Van der Heem was inderdaad vanaf de oprichting in 1926 met de productie van radio’s en radio-onderdelen begonnen. In de 1930’s begon de Haagse firma aan diversificatie te doen, en ondermeer stofzuigers voor huishoudelijk en industrieel gebruik te produceren. Op het hoogtepunt van haar relatief korte bestaan, in de 1960’s meer bepaald, werkten er 3000 mensen. In 1966 kocht Philips de helft van de aandelen van Van der Heem over, alsmede de firmanaam. (2)

      

Het feit dat Van der Heem ondanks haar groot aantal werknemers niet bij het brede publiek bekend is, hoeft geen verbazing te wekken. De gehele productie werd namelijk gecommercialiseerd door de handelsfirma R.S. Stokvis onder de naam Erres. Deze merknaam was een verbastering van de initialen van dhr. Rafael Samuel Stokvis. Stokvis had in 1844 te Rotterdam een handelszaak opgericht, die in Nederland commerciële geschiedenis zou schrijven. Zijn handelsfirma importeerde en verkocht oorspronkelijk “Engelse ijzerwaren, gereedschappen en Brabantse gegoten ornamenten.” Geleidelijk aan breidden “R.S.”  en zijn nakomelingen hun verkoopscatalogus echter uit. (3)

In haar hoogdagen telde de firma een 20-tal afdelingen, die zich elk met een specifiek soort goederen bezighielden, zoals naaimachines en fietsen. Er was ook een departement dat Austin voertuigen, inclusief brandweerwagens commercialiseerde. (4)

     

Belangrijker in dit verhaal is dat Stokvis vanaf 1923 vooral in Nederland naam te maken met betrouwbare en soms revolutionaire Erres-radio’s. Oorspronkelijk, dan hebben we het over de periode 1923-1926 kocht Stokvis haar radio´s van NSF. De onderdelen kwamen niet alleen uit Engeland, maar ook van een nieuw Nederlands bedrijf, Van der Heem.

Op zekere dag gaven de jonge ondernemers van deze firma een demonstatie voor de topman van Stokvis van een zelf ontworpen radio. Stokvis was blijkbaar onder de indruk, en plaatste meteen een grote bestelling. Voor de Van der Heems ging hierdoor de bal wel heel snel aan het rollen. Ze moesten investeren in machines, en heel wat personeel aanwerven en meestal ook opleiden.

Gelukkig voor hen sloeg hun radio goed aan. Aangezien de merknaam Erres al positieve referenties kon voorleggen, kwamen Van der Heem en Stokvis tot een akkoord om ook deze nieuwe radio onder die merknaam te verkopen. De verkoop ging zo goed, dat er steeds grotere gebouwen moesten gevonden worden, om de productie te kunnen blijven garanderen. Ter ondersteuning kocht Stokvis meteen ook een pakket aandelen van de snel groeiende firma.

Philips, kocht in 1930 een onbekend percentage aandelen van Van der Heem, maar zou deze in 1935 weer van de hand hebben gedaan. Niet definitief echter, want de firma uit Eindhoven zou zich later opnieuw inkopen bij van der Heem, om in de 1960´s het bedrijf volledig op te slorpen. 

 

 

Vanaf 1932 was de handelsmaatschappij Stokvis ook actief op de Belgische radiomarkt. In de Brusselse Brederodestraat werd een onderhoudsdienst opgericht voor de Erres toestellen verkocht in ons land. (5) 

Een nieuw wapen in de strijd tegen stofpluisjes

In 1935 begon Van der Heem dus ook stofzuigers te produceren, eveneens onder de merknaam Erres. De twee eerste modellen, de SZ 1 en 2 waren vrij klassieke ketelmodellen, die qua vormgeving maar weinig verschilden van de concurrentie.


De SZ-3 L van Otto van Tussenbroek gefotografeerd
door Frank de Koning (Co-op 2) op Flickr in jan. 2010 (met toestemming)

    
Foto´s: Frank de Koning

De SZ 3, in 1936 ontworpen door van Tussenbroek, was heel andere peperkoek. Hoewel het toestel geklasseerd wordt onder de term "torpedo-stofzuiger", doet de spits toelopende vorm meer aan de externe brandstoftank van een WO-2 jachtvliegtuig, een langgerekte druppel of aan een komeet met staart denken. Het toestel werd geproduceerd in een staalblauwe/zwarte livrei, met de naam Erres in rode letters op de flanken aangebracht.


collectie de Koning
Reclame uit 1939

 

Het was een mooi voorbeeld van een gestroomlijnd ontwerp of “streamline-design” zoals het in het vakjargon genoemd wordt. Voor zover we hebben kunnen natrekken op basis van oude reclames, is de merkwaardige vorm van de romp een unicum. We hebben met andere woorden geen ander ontwerp gevonden, waarop Otto van Tussenbroek zich lijkt te hebben gebaseerd. Zelfs in de VS, waar het stroomlijnen van ontwerpen -van stoomtreinen tot strikijzers- heel erg in zwang was, was geen enkele firma met iets even verrassends als de SZ-3 op de proppen gekomen.

Zuivere torpedomodellen lijken eerder op een sigaar. Deze sigaarvormige toestellen waren er in zwang in de 1930´s. Zo verschenen in die periode in Nederland ondermeer "torpedo´s" van de merken Ruton en van de rijwielfabriek Batavus. Ook na WO 2 bleven deze sigaarvormige ontwerpen erg populair, zoals onderstaande reclame van het Amerikaanse merk Royal aantoont.

       

Het heeft er dus veel van weg, dat de opmerkelijke vormgeving van de SZ-3 een categorie apart maakt. Enkel diepgaander onderzoek in tijdschriften en musea van meer landen zou kunnen uitwijzen of deze interpretatie van de feiten correct is.

Daar stond dan weer tegenover, dat het elitaire toestel, dat omstreeks 1937 maar liefst 65 gulden kostte, wel erg duur was. Hoewel de verkoopcijfers dan ook niet de stratosfeer inschoten, verwierf de Erres-naam heel wat roem en bekendheid dank zij dit goedgevormde paradepaardje. Erres introduceerde vervolgens nog een resem andere stofzuigers, zoals de steelstofzuiger SZ 4. Deze latere toestellen hadden weliswaar niet meer de merkwaardige vormgeving die de SZ 3 had meegekregen. Niettemin groeide het merk gestadig uit tot Nederland’s belangrijkste stofzuigerproducent, een n° 1 positie die de firma lang zou weten te handhaven. Te noteren valt dat de SZ-reeks van Erres bestemd was voor huishoudelijk gebruik. Daarnaast werd ook een IS-reeks voor industrieel gebruik ontwikkeld. Deze lijn was zo mogelijk nog conventioneler.


Collectie Retroscoop

De diversificatie die radiofabrikant Van der Heem doorvoerde, stopte niet bij stofzuigers. De firma zou zich ook wagen aan de productie van ventilatoren, boenmachines, zaklantaarns zonder batterijen (zgn. “knijpkatten”), elektrische dekens, boormachines en op den duur ook televisies en platenspelers. De meeste Van der Heem-toestellen werden onder de merknaam Erres op de markt gebracht. Vreemd genoeg gold dit dan weer niet voor de boormachines, die gewoon onder de naam Van der Heem verkocht werden, ook al werden ze eveneens door Stokvis verkocht. Ook werd er ondermeer communicatieapparatuur onder de naam Van der Heem geproduceerd. 

De terugkeer van een feniks

Na Wereldoorlog 2, van zodra de koopkracht van de bevolking weer wat opgekrikt was, besloten Van der Heem en R.S. Stokvis om gemoderniseerde versies van de 1930’s torpedostofzuiger uit te brengen. Begin jaren ´50 werden waren weer volop bedrijvige geluiden te horen in het atelier van Van der Heem, waar de sierlijke toestellen werden geproduceerd.


 met heel veel dank aan Ger Fust
Van der Heem fabriek, 1951

In welk jaar precies de torpedo-stofzuiger na de oorlog weer opdook is niet helemaal duidelijk. Mogelijk vond dit plaats in 1947, het jaar waaruit onderstaande reclamefolder dateert.

Dit oude document hielp ons verschillende vraagtekens wegwerken omtrent de vroege naoorlogse modellen, waaronder een ivoorkleurig model. De folder leert dat twee jaar na de definitieve overgave van het Nazi-regime de Nederlandse firma meteen een nieuw gamma van drie torpedo-modellen voorstelde, SZ 14, 15 en 16 gedoopt. Als kers op de taart bevat de reclame ook nog een fotootje van "the home of Erres".

Wat vertelt de reclamefolder nu over de 3 nieuwe modellen ?


SZ 14

De publiciteit hielp ons de hierboven afgebeelde ivoorkleurige versie identificeren als een SZ 14. Dit was het basismodel, dat geleverd werd met de hulpstukken nr. 1 tot en met 9. Het toestel was uitgerust met een moter van 200 Watt.

SZ 15

Volgens de reclamefolder van 1947 was dit model "chromium plated all over". Hiervan vonden we nog geen afbeelding. Dit model had eveneens een moter van 200 Watt maar 10 hulpstukken. Het kreeg meer bepaald een extra rond borsteltje, speciaal ontworpen om meubels te kuisen.

SZ 16


Collectie Retroscoop

     
Collectie Retroscoop
"Constant Erres"-reclame uit 1952.
Er verschenen enkele variaties hierop, hier met een "abbé´, er
was er eentje met een Maharadja enz., telkens handgeschreven.

De reclamefolder uit 1947 verduidelijkt dat deze versie in "blue laquer" was uitgevoerd, net zoals de voorganger uit de 1930´s. De moter was met zijn 250 Watt krachtiger dan die van de SZ 14 en 15, wat meer zuigkracht opleverde. Het apparaat werd voorts geleverd met de 11 opgesomde hulpstukken. Het was in 1947 dus het neusje van de zalm van wat Erres aan torpedostofzuigers aan te bieden had.

het hierboven afgebeelde reclameboekje toont dat versie een korte handgreep had, van ongeveer dezelfde grootte als het lederen handvat van de SZ-3. Hij werd geleverd met 9 hulpstukken. In de reclamefolder die we hierboven afbeelden werd vooral onderstreept dat de stofzuiger en haar toebehoren zo ontworpen waren, dat ze geen schade aan meubels veroorzaakten. Echt nieuw was het omwikkelen van de rubberen zuigslang met een stevige gevlochten “kous” in kunststof echter niet te noemen.

Vanaf de 1950´s werden weer wat verbeteringen toegevoegd, en waren er volgende modellen beschikbaar:

SZ 165 (vroeger dan 1951): herkenbaar aan zijn “tumbler” schakelaar

SZ 43 (jaartal ?) Dit toestel had dezelfde torpedovorm, maar werd blijkbaar in het groen op de markt gebracht. Voorlopig is het onduidelijk of dit toestel ook in andere kleuren, bv. blauw werd gecommercialiseerd. Eén verkoper geeft op een veilingsite een wattage van 375 op, veel hoger dan die van de andere modellen. 

SZ 175 (verschenen in aug. 1951): voorzien van een langwerpige handgreep, waarin een eveneens langwerpige voetschakelaar i.p.v. een tumbler verwerkt was. (6)

Kenmerken:

  • - motor van 375 Watt (naar verluidt bestaan er ook van 400 Watt, maar dit kon nog niet bevestigd worden
  • - meta blauwe mantel en zwarte kappen
  • - zuighoogte 1200 mm
  • - luchtverplaatsing 28 liter per sec.
  • - 11 hulpstukken


De SZ 175 van de auteur: Hoewel in vrij goede staat,
ontbreekt helaas de sierstrip op het handvat. Op de
foto hieronder is de nieuwe voetschakelaar goed te zien.

De prestaties van de SZ 175 waren vergelijkbaar met de cilinder-vormige en iets goedkopere SZ 315, maar deze had maar 8 hulpstukken. Toch moet dat laatste argument met een korreltje zout genomen worden.

In vergelijking met de SZ 16 werden volgende hulpstukken als extra´s vermeld: een snoer en een bus met een verdelgingsmiddel. Het eerste klinkt ons als standaarduitrusting en geen echt extraatje, de bus met verdelgingsmiddel kan dan weer bezwaarlijk echt als een enorm pluspunt gecatalogeerd worden. De fameuze "11 hulpstukken" lijkt dus tenminste deels eerder een goed klinkend verkooppraatje.

    

De langere, aerodynamische handgreep, in een soort zwart bakeliet liep zoals de folder laat zien tot boven het staartstuk door. Ter hoogte van dit staartstuk werd een langwerpige, gemakkelijk bedienbare voetschakelaar gemonteerd. Het vernieuwde handvat was verder versierd met een verchroomde centrale sierstrip over heel de lengte.

Ook de flanken werden voorzien van een metalen sierstrip en van hevelsluitingen. Dit toestel werd verder ook uitgerust met wegwerpbare stofzakken. Deze nieuwigheid werd gecommercialiseerd onder de naam 3F. Deze Nederlandse stofzuiger was dan ook één van de eerste modellen voorzien van poreuze, wegwerp-bare stofzuigerzakken in papier. Deze wegwerpzak was bedoeld voor het verzamelen van de grootste stofdeeltjes. Voor het fijnste stof was er een stofzak uit een speciaal ondoordringbaar weefsel. De overige stofdeeltjes, die schadelijk zijn voor de gezondheid, worden opgevangen "door de motorfilter". Met de omschrijving “3F” werd de koper attent gemaakt op dit driedubbel filtersysteem.

In de bovenstaande Franstalige reclame wordt de SZ 16 dan ook zonder blikken of blozen als “de meest hygiënische stofzuiger ter wereld” gepromoot. Om de kans te verhogen dat het argument door de verstrooide lezer zou opgepikt worden, werd het nog eens extra ingekaderd en voorzien van een kruisteken zoals op een verbanddoosje.

Uit een documentje afkomstig van een Brusselse handelaar van elektrische huishoudapparaten (Electronic’s, Ed. Tollenaerstraat 51) weten we dat de verkoopprijs van de SZ 16 in de vroege 1950´s 3900 fr. bedroeg, de netto prijs 2 462.50 fr. Als Electronic´s er zo enkele per maand aan de man of vrouw kon brengen... 

Medio jaren ’50 waren de meeste elektrische huishoudapparaten inderdaad nog vrij prijzig, omdat uiterst stevig materiaal gebruikt werd. Zo staat op de achterkant van de reclame uit 1955 ook publiciteit voor de blender/mixer van het Zwitserse merk Turmix, waar toch ook al 3950 fr. voor werd gevraagd. Ter vergelijking: in die periode verdiende mijn vader ongeveer 6000 fr./maand bij het Belgisch landleger. De goedkoopste auto’s kostten in die tijd 50 000 fr., een huisje van de Kleine Landeigendom omstreeks 200 000 fr. Pas van zodra veel goedkoper en dus ook minder stevig materiaal gebruikt werd, kon men huishoudtoestellen aan goedkopere prijzen aanbieden. Daar stond tegenover dat de goedkopere toestellen of hun hulpstukken (veel) minder lang meegingen. Een zuigslurf in plastic van slechte kwaliteit bijvoorbeeld, vertoont sneller slijtage (scheurtjes) dan een rubberen slang.

Erres lijkt er zich van bewust te zijn geweest, dat de relatief hoge prijs een struikelblok bleef voor heel wat gezinnen. In de tweede helft van de 1950´s verschenen dan ook reclames, waarin een "belangrijke" prijsdaling het centrale verkoopsargument vormde.

In de 1950´s verscheen de Erres blijkbaar ook onder een andere naam -Eatonia- op de Canadese markt. Ze werden verkocht door Eaton´s Department Stores. Op de Britse en Amerikaanse markt werd de Erres verkocht onder de naam Remoco. Het toestel verscheen ook op een reclame van Universal, een fabrikant of misschien een verdeler uit Connecticut. Momenteel werd dit laatste nog niet uitgeklaard.

 

   

Tot slot, een interessante anekdote. Blijkbaar verscheen er immers een kopie van de Erres SZ 176 torpedostofzuiger achter het IJzeren Gordijn. (Zie hieronder) De "Sovjets" waren overigens scheutig met het kleurengamma waarin hun "Erres" werd aangeboden: naast een fel pistachegroen kwam er bijvoorbeeld ook een heel elegant donkergroen (zie hieronder). Dank zij een e-mail van Gerhard Schreurs naar Retroscoop weten we er iets meer over:

"De Russische Erres SZ-versie heet "Chaika" (meeuw). 127 Volt, 370 Watt. Het is grotendeels een kopie, met technische verschillen (o.a. motor is niet helemaal identiek). Er was nog een lompere kopie, niet vloeiend druppelvormig maar cylindrisch taps toelopend, met bolle uiteinden en op wieltjes. Die kopie heette "Raketa". Behalve onder het merk "Eatonia" werden de Erres torpedo-sleetjes in de UK en in de USA ook onder het merk "Remoco" verkocht."

Op de website Konstantin Antiques wordt verder vermeldt dat de productie in de USSR in 1963 begon, en dat er uiteindelijk maar liefst 2,5 miljoen exemplaren geproduceerd werden in de Kommunar-fabriek. De Chaika was prominent aanwezig tijdens een tentoonstelling over toestellen geproduceerd achter het IJzeren Gordijn die in Moskou doorging. Ook daar is men dus wel onder de indruk van deze van oorsprong Nederlandse designklassieker.


Twee reclamezegels van de "Erreskov"

De mooiste van de klas

Erres ging in de 1950’s door met het introduceren van nieuwe modellen. Zo verscheen in 1957 de SZ 52 Jumbo, één van de eerste tonmodellen. Voor het eerst werden ook andere kleuren dan het traditionele blauw gebruikt.

Begin jaren ’60 volgde de SZ 54, die wat op een schoendoos met handvat leek. Volgens Ger Fust, die een zeer interessante website aan zijn voormalige werkgever Van der Heem heeft gewijd, zou de firma op zijn minst 29 toestellen in de SZ en 2 in de IS-reeks hebben geproduceerd. (7) Wie belangstelling heeft voor het gamma stofzuigers van deze firma, kan eens een kijkje nemen in de reclamefolder, getiteld : Nationale producten van wereldfaam

Naast de torpedomodellen in de vorm van een langgerekte druppel bracht Erres nog een aantal klassiekere "torpedo´s" uit, die -voor zover we hierover afbeeldingen hebben gevonden, eerder sigaarvormig waren. Het gaat om de modellen SZ 7, 12, 14 en 18. Maar wat ons betreft, werd de SZ-3 en zijn opvolgers uit de 1950´s qua vormgeving alvast nooit meer overtroffen.

 

Epiloog: het einde van een tijdperk

De firma Van der Heem, dat op zijn hoogtepunt 3000 mensen in dienst had, fusioneerde in 1965 met Indola tot Indoheem. In 1966 kocht Philips de helft van de aandelen van deze groep. Zoals gezien had Philips reeds eerder, tussen 1930 en 1935 aandelen van Van der Heem in haar portefeuille gehad. De snelle groei van Philips liet het bedrijf toe om zich systematisch in alle kleinere concurrenten in te kopen, en zo de Nederlandse markt volkomen te domineren. (8)


ontwerp: Herman Moerkerk
(1879-1949) (omstreeks 1935)

 


Reclamebrochure van 16 p. uit 1955, waarvoor verzamelaars blijkbaar
bereid zijn om heel diep in de geldbeugel te tasten (200-300 Euro!)
 

Ook met R.S. Stokvis liep het niet zo goed af. Vanaf de vroege jaren ’70 kwam de firma achtereenvolgens bij een reeks nieuwe investeerders terecht, die enkel die afdelingen behielden, die bij hun vakgebied aansloot. De laatste eigenaar Kroymans concentreerde zich bijvoorbeeld op het importeren van auto’s. Omdat Stokvis in het verleden importeur van het merk Austin was geweest, vond Kroymans het blijkbaar een interessante aanwinst. Hij kocht de eens zo fiere en bloeiende handelsfirma in 2000 over. In 2009 ging echter ook deze auto-importeur en leasingsmaatchappij failliet.

Tenzij ondertussen een nieuwe investeerder is opgedoken, lijkt daarmee ook het doek over de laatste overblijfsels van het Stokvis-imperium te zijn gevallen.

Aanvulling:

In 2012 dook de interessante bedrijfsfilm "In Holland staat een huis" van Van der Heem op. Hoewel het filmpje uit 1942 voornamelijk handelt over de productie van radio-toestellen, en dan vooral de KY 418 komen ook de stofzuigers erin voor. Dit boeiend filmpje is terug te vinden op de website van de heer Gussenhoven. Retroscoop dankt Ger Fust voor deze aanvulling op dit artikel. 

 

Voetnoten en dankbetuigingen

Graag zou ik heel expliciet dhr. Ger Fust willen bedanken voor zijn gewaardeerde hulp bij het schrijven van dit artikel. Dhr. Fust is een voormalige werknemer van de firma Van de Heem, en heeft een zeer interessante website aan deze wat vergeten firma gewijd. (Zie voetnoot 5)

We danken ook heel uitdrukkelijk dhr. Wijgergangs en het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie, Den Haag’: de foto van Otto vanTussenbroek komt uit hun collectie. Om redenen van lay out werd het formaat van hun originele foto van Otto van Tussenbroek enigszins bijgesneden. 

(1) Korte biografie Otto van Tussenbroek

(2) Van der Heem: de leek verbaasd, de kenner voldaan een korte historiek

(3)  Korte historiek van R.S. Stokvis

(4)  De fietsenactiviteit van R.S. Stokvis

(5)  Van der Heem N.V.: een korte historiek

(6)   VDH’tje 11 aug. 1951 n° 286 Personeelstijdschrift van Van der Heem

 (7)  Van der Heem als producent van stofzuigers

(8) Wie meer in detail wil weten hoe het met Van der Heem afliep, raden we aan om op de website Van der Heem N.V. en aanverwante bedrijven - Den Haag, Utrecht en Sneek de pagina "Overname door Philips + Indoheem structuur" te lezen.

 

Publicaties van Otto van Tussenbroek (selectie)

 

 

Gebruiks- en siervoorwerpen in het binnenhuis (Amsterdam, Kosmos 1933) 99 pp Uit de reeks: Moderne schoonheid. Bandontwerp en boekverzorging: A. Kurvers. Afbeeldingen van glas, aardewerk, ontwerpen van o.a.: Copier, Gispen, Gidding, de Bazel, Nienhuis, Zwollo, e.a.

Nieuwe Nijverheidskunst, uitgegeven door De Arbeiderspers Amsterdam 1938 72 pp 21 cm x 15 cm

Ruimte - vorm - sfeer in het binnenhuis, uitgegeven door het Hollandsche Uitgevershuis, Amsterdam z.j. (ca. 1950) ca 1950 108 pp 28,5 x 21 cm

 

Ook intrigerend, dit schilderij uit 1912, dat mogelijk van de hand is van een jonge van Tussenbroek. Het toont de Pont Alexandre in Parijs. Voorlopig hebben we evenwel geen 100 % zekerheid of de handtekening op dit werkje inderdaad van de ontwerper van de Erres stofzuiger is.

 

Bijkomende bronnen

- Loflied op de stofzuiger artikel uit de Nederlandse Volkskrant
- Radiomerk Erres
- Online archief van de firma Van der Heem: website van de heer L.J. Gussenhoven, een zoon van een van de vroegere (onder-)directeuren

 

 
 
database afsluiten