Retroscoop - De Burroughs Ten Key telmachine: Kleur- en vormgeving voor op het kantoor RetroScoop
 
   Toestellen
    
 
 
De ´klik´ naar je gedroomde Klassiekers

 

De Burroughs Ten Key
Kleur en vormgeving voor op het kantoor

Benoit Vanhees

    

Structuur

Inleiding
1)
Een "new born babe" met gezonde kleuren
2) Een verhelderende reclamefolder en een winnend paar
3) Een kijkje onder de beschermkap
4) Verpakkingsdoos, instructieboekjes en wisselstukken
5) Wijzigingen en opvolgers


Inleiding

1953 was een memorabel jaar voor de Burroughs Adding Machine Company in Detroit. In dat jaar werd niet alleen de naam versimpeld tot “Burroughs Corp.”. De firma zette dat jaar ook de eerste passen in een nog ontluikend marktsegment, deze van computers.

 

Ook nog in 1953 lanceerde het Amerikaanse bedrijf haar eerste “Ten-key” telmachine. Het aantal bedieningsknoppen van dit kantoortoestel werd heel bewust tot het strikte minimum herleid. Het apparaat viel op door een fraaie, haast aerodynamische ("streamline") vormgeving, met ook afgeronde hoeken. Een andere nieuwigheid was het kleurenpallet waarin het besteld kon worden. Net zoals heel wat keukentoestellen in die periode werd de machine in een aantal zachte pastelkleuren op de markt gebracht. Niet verbazingwekkend dus, dat nogal wat musea en erfgoedfanaten dit fraaie ontwerp als een echte klassieker beschouwen, die heel goed het vooruitgangsoptimisme uit die periode samenvat. 

1) Een "new born babe" met gezonde kleuren

De firma Burroughs werd eind 19de eeuw opgericht door William Seward Burroughs. Deze uitvinder/zakenman was de eerste geweest om een betrouwbaar mechanisch optelmachine te maken, die haar resultaten ook kon afdrukken. De man had er 10 jaar van zijn kort leven aan gespendeerd. Het bedrijf bleef welgeteld een eeuw bestaan, tot het in 1986 samensmolt met Unisys, en de naam Burroughs verdween. Het bedrijf had fabrieken in Detroit (aan de Shaeffer Highway en aan Joy Road), in Plymouth (eveneens in de staat Michigan). Ook in Europa werden fabrieken geopend, waaronder in Strathleven in Schotland, alsook in Frankrijk, zoals verder zal blijken. 

     

Naast het produceren van telmachines en kassa´s kon men (wellicht pas na WO 2) eveneens lessen gaan volgen in trainingspunten van het bedrijf.

Omdat er al genoeg artikels aan deze pionier gewijd werden, concentreren we ons hier eerder op de best wel verrassende Ten Key.

Wat dit toestel meteen merkbaar van zowel voorgangers als van de concurrentie onderscheidde, was de voor een kantoortoestel bijzonder elegante vormgeving.  Met zijn gestroomlijnd “design” en gezellig bolle, afgeronde vormen leek het ding haast recht uit een windtunnel te zijn gekomen. Het bedrijf communiceerde dan ook geestdriftig en apetrots over haar "new born babe"....



Like a new born babe...

Een andere nieuwigheid naast het gestroomlijnde vormgeving betrof het beschikbare kleurenpalet. Tot dan toe werden kantoormachines uitsluitend in saaie kantoorkleuren of tinten uitgevoerd, zwart, grijs, gebroken wit, khaki, depressie-groen...

Kantoorapparaten mochten tot dan blijkbaar vooral geen milligram vrolijkheid uitstralen. Hoewel de Ten Key eveneens in een erg traditioneel soort grijs werd uitgebracht, brak de firma resoluut met die traditie. De nieuwe telg werd dan ook heel bewust in enkele vrolijke pasteltinten uitgebracht: er verscheen een marsepeinroze variant, eentje in het lichtblauw en een derde versie in een kleur ergens halfweg tussen lichtblauw en groen. Blijkbaar verschenen er ook twee kleuren van toetsen, een soort gebroken wit voor de gekleurde exemplaren en een soort donkergrijs voor de grijze Ten Keys. Ook de kleur van de bodemplaat verschilde op dezelfde manier. Zoals het reclamebord hierboven afgebeeld toont, werd het feit dat de Ten Key "so colorful" was als één van de verkoopargumenten opgenomen.  (Of de firma ooit de gekleurde omhulsels apart verkocht heeft, een beetje zoals met gsm´s vandaag, is niet geweten.) 

       

 
Geloof het of niet ... Maar ook in de facturatie en boekhouding is
ooit enige ruimte geweest voor frivoliteiten !

Ook de Director, een ander model van telmachines van Burroughs werd in ten minste twee pastelkleuren uitgebracht. In één van de twee afgebeelde reclames wordt melding gemaakt dat "both in color now" uitgebracht werden, maar zonder te specificeren of het exact om dezelfde en evenveel kleuren ging.

Tot hiertoe werd enkel het bewijs gevonden voor het bestaan van een versie in het roze van marsepeinen varkentjes en in een soort blauw-grijs. Een hieronder afgebeelde reclame lijkt te suggereren dat de kleur niet zo fel is als het lichtblauw van de Ten Key. 

De Director komt wat verder in dit artikel nog een tweede maal aan bod.

  

Die zucht naar meer kleur was een duidelijke uiting van het vooruitgangs-optimisme in de VS in de vroege 1950´s, dit ondanks de oorlog in Korea.Ook producenten van frigo´s, wasmachines of bv. auto´s probeerden elkaar in die periode te overtroeven met een rijker kleurenpalet.

Iets gelijkaardigs zag men overigens ook bij andere firma´s actief op de markt van burotica vokgden een gelijkaardige strategie. Zo kwam bijvoorbeeld Smith-Corona, producent van typemachines eveneens af met kleurige toestellen in de 1950´s, net als haar Zwitserse concurrent Hermes, die ultraplatte "Baby´s" in een soort lichtgroen verkocht.


Welke firma als eerste hiermee begonnen is, zou enkel met een verregaande vergelijking van reclames uit die periode nagegaan kunnen worden. Hoe dan ook... it takes two to tango: en het koperspubliek stond blijkbaar wel degelijk open voor al die aangeboden "frivoliteit", tot in kantoren toe.

 

2) Een verhelderende reclamefolder en een winnend paar

De naam Ten Key verwijst naar het feit dat het aantal bedieningsknoppen tot een minimuum werd herleid. De tien toetsen waarvan sprake staan heel centraal opgesteld, met daarrond enkele andere functietoetsen. (E / NA / X / ST / TOT / + en -)

Het één en het ander in dat verband werd meer in detail in de hieronder afgebeelde reclamefolder afgebeeld. Het gaat om een document van ongeveer A4 grootte, bestaande uit 4 bladzijden. Het wordt hier in zijn volledigheid getoond, met vervolgens details. Zo´n reclamefolders zijn immers bijzonder zeldzaam, maar zijn een interessante bron om te zien hoe de producent deze fraai gevormde machine aan het grote publiek wou verkopen.


Interessant om te noteren, al kennen we de redenering hierachter niet: de toetsen voor de 4, 5 en 6 zijn holler dan deze voor de 1, 2, 3, 7, 8 en 9. Volgens de reclamebrochure waren hun exacte posities op "wetenschappelijke" grond gebaseerd, lees ergonomisch bepaald.

Minder bedieningsknoppen betekende ook een minder zwaar mechanisch deel. Het toestel werd daardoor relatief gemakkelijk te transporteren. Het kon -eventueel in een koffertje- gemakkelijk naar een ander kantoor of gebouw meegenomen worden.  

"So light" en "so portable"... Al moet dat toch met enkele tientallen korrels zout genomen worden. Licht is het toestel zeker niet. De hierboven afgebeelde reclamefolder onderstreept in dit verband wel nog, dat het toestel een verwijderbaar snoer had, wat blijkbaar in die tijd nog een verkoopargument was. Het apparaat was met een lengte van ca. 34 cm en een hoogte van ongeveer 16 cm wel relatief compact. Er bestonden metalen en houten draagkoffers voor dit elegante apparaat.

  

Er wordt ook melding gemaakt van dat het toestel (vrij) stil was. Speciale anti-slip onder de vier ronde voetjes vermeden dat het toestel ging schuiven over het werkblad bij het bedienen.

 

Het toestel was niet geschikt voor bv. boekhouding, maar razend handig om kleine berekeningen te maken, die op een papieren rol van 5,7 cm breedte afgedrukt kunnen worden. Verschillende Burroughs-reclames onderstreepten dan ook dat de Ten Key een aanvulling was op hun complexere toestellen zoals de Director. “Some like Burroughs Ten Key, some like Burroughs Director Full Keyboard, so why not try both in your office ?” In een andere reclame uit 1955 werd dit: "This pair wins", in andere een “Time saving twosome”. 

3) Een kijkje onder de beschermkap

Het bovenste deel van het omhulsel kan door één enkel vleugelmoertje los te draaien opgetild en verwijderd worden. Onder deze kap vindt men -een beetje zoals bij mechanische typemachines uit die tijd- een complex geheel van veertjes, wieltjes, in elkaar klikkende onderdelen. Achteraan, goed ingepakt in isolerend materiaal zit ook een elektrische motor. Aan de achterzijde bevindt zich dan ook de uitgang voor het snoer. Hoewel het toestel uit de vroege 1950´s dateert, werkte het op 220 V (of er in de VS bv. met 110 V gewerkt werd, werd niet nagegaan) We nemen aan dat deze motor o.a. nodig is om het smalle schermpje te verlichten, de papierrol te doen draaien enz. Het snoer dat bij dit apparaat geleverd werd had een stekker met drie pootjes, hetgeen uittesten helaas niet mogelijk maakt.

Het mechanisme bevatte verschillende veertjes, en het ziet er naar uit dat men het mechanisme op tijd en stond moest smeren, om het perfect te laten werken. Niettemin, alles straalde robuustheid en degelijkheid uit: nergens onderdeeltjes die bewust fluttig gemaakt werden, toetsen die al snel vervangen moeten worden. Dit apparaat was ongetwijfeld duur in de aanschaf, maar was duidelijk gemaakt om lang mee te gaan. (zie ook de Grundig Stenorette) Vandaag de dag wordt een heel andere filosofie toegepast, met onderdelen die bewust na verloop van tijd, bij voorkeur net wanneer de garantie voorbij is defect geraken. Tegenover dit voordeel van robuustheid stond naast de prijzigheid nog een ander nadeel. De dure aanschaf maakte dat men geneigd was om lang met een toestel te blijven werken, op een moment dat dit door recentere modellen qua mogelijkheden in feite voorbij gestreefd was. 

4) Verpakkingsdoos, instructieboekjes en wisselstukken


Foto getrokken in de inpakafdeling van Burroughs waarop de
verpakkingsdozen van de Ten Key te zien is.


... en het instructieboekje, een zeer zeldzaam item, dat deze onverbeterlijke
verzamelaar maar al te graag ooit aan zijn collectie zou willen toevoegen.
Er verscheen blijkbaar een tweede versie van dit boekje, wellicht uitgebreid
met extra uitleg, naarmate het apparaat zelf verbeterd werd.

Voor verzamelaars is het altijd een leuke meerwaarde, om toestellen met hun verpakkingsdoos èn instructieboekje te kunnen vinden. Helaas, daar waar de Ten Keys op zich al zeldzaam zijn, is het nog eens extra moeilijk om deze extra verzamelitems te kunnen vinden. In een zoektocht die toch al meer dan 20 jaar aan de gang is, werd alvast nog nooit een originele kartonnen doos gezien. Enkel een promitiefilmpje van Burroughs geeft een idee van hoe deze verpakking eruit moet hebben gezien. Ook de instructieboekjes zijn mega moeilijk om te vinden, hoewel deze zéée af en toe opduiken. Bij Retroscoop zouden we maar al te graag de Burroughs-collectie verder aanvullen met zo´n instructieboekjes, tot nog toe zonder succes.

Net zoals bij een typemachine moest ook bij de Ten Key het inktlint om de zoveel tijd vervangen worden. Naast deze van de firma Burroughs zelf kwamen nog producenten af met zo´n linten. Zo waren er deze van Desert Office Equipment uit Lancaster, Californië. Hun lint A 61 was volgens hetgeen op de doosjes was gedrukt ook geschikt voor de Ten Key. De linten waren ofwel in Fabric (#41) ofwel in Cotton (# 44). Ze werden verkocht in een "Two spool pak" (sic).

 

5) Wijzigingen en opvolgers

Hoewel men geen verschil kan zien aan de buitenzijde, werd de eerste versie van de Burroughs Ten Key (met ronde toetsen) uitgebracht in een aantal verschillende "styles". Tot hiertoe werden volgende modellen geïdentificeerd:

J 205 (het marsepeinroze exemplaar uit de Retroscoop-collectie
J 209 kon naar verluidt 8 cijfers breed afdrukken
J 211 kon naar verluidt 9 cijfers breed afdrukken. Het lichtblauw waarin deze versie op de markt werd gebracht is donkerder dan het lichtblauw van de J 212. Het lijkt meer op het blauw van het toestel dat hieronder afgebeeld wordt.
J 212 (het lichtblauwe exemplaar uit de Retroscoop-collectie)
J 214 kon naar verluidt 11 cijfers breed afdrukken

Blijkbaar werd op gegeven moment in de linkerflank van het toestel een extra selectiewiel (?) met een aantal cijfers (van 1 t.e.m. 5 ?) toegevoegd. Mogelijk speelde dit selectiewiel ook een rol bij de breedte dat men wou kunnen afdrukken op de papieren rol. 

     

Er kwamen nog enkele andere nieuwigheden, die al snel een grote impact hadden op de algemene vormgeving van het toestel. Ieder nieuw type kreeg een apart serienummer, voorafgegaan door een J.

Blijkbaar werden ook in Frankrijk Ten Key´s geproduceerd, meer bepaald in Frankrijk. Dat is toch wat af te leiden is uit onderstaand metalen label, onderaan een op eBay te koop aangeboden Ten Key.

In een voorlopig nog niet precies bepaald jaar verscheen nog een bijzonderheid: toen werd een Ten Key "Style J 314" gecommercialiseerd met boven de toetsen de naam van de firma Japy, maar met op de rechter zijkant nog steeds het gestyleerde logo van Burroughs. Vermoedelijk was Japy geen aparte producent maar een verdeler, die de eigen naam op de Ten Key´s liet aanbrengen. Het merk moet blijkbaar garant hebben gestaan voor kwaliteit, dat deze naam verkozen werd boven een commercialisering als ´Burroughs".

Er is maar weinig en soms elkaar wat tegensprekende informatie over Japy terug te vinden. Volgens de ene bron ging het om een Japanse firma, terwijl in de 1970´s rekenmachines verschenen, waarop volgende legende op was aangebracht: "Made in Singapore for Hermes Precision Int. Calculator Division, Zürich Switzerland". (Hermes is vooral bekend als producent van typemachines, waaronder de ultraplatte Baby). Voorlopig houden we het er dus op dat Japy naar alle waarschijnlijkheid een Aziatische firma was, die voor bedrijven als Burroughs en Hermes modellen onder licentie vervaardigde. Mogelijk liet lokale productie toe om toestellen in bv. Japan te verkopen, zonder hoge invoerrechten te moeten betalen, hoewel er ook Japy´s in Frankrijk opduiken. Of had het misschien toen al iets met de loonpolitiek in de opkomende Aziatische landen te maken ? Iets dat verder uitgespit moet worden, maar volledigheidshalve toch al in deze bijdrage hoort. Zeker voor verzamelaars is het bestaan van zo´n Japy-versie een leuk weetje.

Bovenstaande reclame spreekt voorts van een Brazilaanse afdeling van Burroughs. Voorlopig werd nog niet achterhaald of ook in het Latijns-Amerikaanse land zo´n elegante rekenmachines van de band rolden.

Omstreeks 1957 maakten de oorspronkelijke ronde toetsen plaats voor vierkantige. Minder mooi, maar met meer grip voor snelle vingers. De bolle vormen van het toestel bleven echter bewaard.

Begin jaren ´60 echter werd het omhulsel van de Ten Key compleet gerestyled. Afgeronde vormen waren in feite al enkele jaren “out”, zowel voor frigo´s. Kantoortoestellen moesten die trend volgen, wilden ze “hip” blijven. Het toestel werd in de reclame voorgesteld als de "New Ten Key". Behalve een andere vormgeving was er een verhoogd gebruik van kunststof enerzijds, en zou het toestel ook sneller zijn dan de oude Ten Key. In welke mate mechanica door electronica vervangen was geworden, is een vraag die we volledig aan specialisten overlaten.

  

  


Eerst veranderden de toetsen, later het hele design.
Reclames uit omstreeks 1957 (boven) en 1962 (onder)

Vanaf het begin van de jaren ´60 was het dus weer “back to routine” in de kantoren. Weg frivole vormen, en uiteindelijk bij sommige merken ook weg vrolijke kleuren. Het was wachten tot de saaie CEO-kleuren en no nonsense vormen weer in vraag gesteld werden. Net zoals de economie nu eens wonderen doet, dan weer in een sukkelstraatje terecht komt, kent ook industriële vormgeving zo zijn ups en downs. Het pleit in de strijd tussen no “nonsense” (een mooiere omschrijving voor oersaai) en een toegeeflijke marge aan frivoliteit wordt nu eens ten voordele van de ene, dan weer van de andere beslecht. Zelfs in het computertijdperk is die tweestrijd nog steeds actueel. Toen Apple met monitors in een fel blauwgroen of paars afkwam, was die niets meer of minder een uiting van die strijd.

 

Het verbaast ons alleszins niet dat verschillende musea een kleurige Ten Key aan hun collectie toegevoegd hebben. Het toestel staat symbool voor een tijdperk vol optimisme en geloof in de toekomst. Ook in mijn persoonlijke, erg optimistische wereld is alles wat kleur en gezelligheid toevoegt “standaard”.

 
Wie aanvullingen kan verschaffen, ooit met zo´n toestel
gewerkt heeft enz., laat het ons zeker weten op info@retroscoop.com
 

 
 
database afsluiten