Retroscoop - De Original Hanau Soliput UV/IR lamp Het (kunst)zonnetje in huis RetroScoop
 
   Toestellen
    
 
 
De ┬┤klik┬┤ naar je gedroomde Klassiekers

De Original Hanau
Soliput 
UV/IR lamp

Het (kunst)zonnetje in huis

Benoit Vanhees
Augustus 2017

    

Structuur

– Inleiding
– 1) Het ontwarren van een kluwen
– 2) Voor schoonheid en gezondheid
– 3) De Soliput-familie: variaties op eenzelfde thema
– 4) Gebruik en onderhoud 
van de kunstzon
– 5) Neergang van een marktsegment
 

Inleiding

Er bestaan verschillende designklassiekers, waarover quasi consensus heerst over hun kwaliteiten en hun bereikt status. Dit beperkt zich niet tot “grote stukken” zoals de gestroomlijnde Coronation Scott stoomlocomotief of sommige legendarische Italiaanse sportwagens. Zelfs kleine gebruiks-voorwerpen bereikten soms een mythische status, zo nu en dan zelfs op mondiale schaal. De zeer herkenbare Coca Cola-flesjes zijn wellicht één van de beste voorbeelden.

Over de merites van heel wat andere objecten zal men vrolijk kunnen blijven redetwisten tot honden weer kunnen vliegen en de Aarde terug plat is. Iedereen heeft zo zijn of haar favoriete industriële ontwerpen en kent vermoedelijk wel enkele gelijkgestemden. Maar om de één of andere reden kwam het voor veel van die objecten nooit echt tot een wereldwijd gedragen bewondering, eentje wars van generatiekloven of van verschillende sociale achtergrond. Dat wil evenwel geenszins zeggen, dat in die categorie geen opvallende objecten zitten, die best wat meer aandacht verdienen als het internet ze momenteel toebedeeld. 

Ook bij Retroscoop hebben we zo onze voorkeuren natuurlijk. Misschien verleent juist het feit dat deze objecten nooit echt helemaal het statuut van klassieker bereikten hen iets “extra”. Niet dat we verwachten met een bescheiden en wat oubollige website de smaken van de wereldopinie te kunnen bijsturen waar nodig. Maar gewoon al hiaten wegwerken op het internet geeft al bijzonder veel voldoening.


Collectie Retroscoop

Doorheen de jaren belandden op die manier verschillende opvallende maar niet altijd even bekende/erkende voorbeelden van intrigerende industriële vormgeving op deze website. Zo kwam hier de flamboyante Type 12 stoomlocomotief van de NMBS voorbij gereden, schoven we de sierlijke Erres torpedostofzuiger uit Nederland op zijn ski´s onder de spotlichten, de blitse Grundig Stenorette A uit Duitsland, de zeldzame Kirk Brevitype, de aerodynamisch gevormde Burroughs Ten Key uit de VS... Wie vandaag op Google Afbeeldingen naar foto´s zoekt van deze wat vergeten pareltjes, zal inderdaad al snel op Retroscoop belanden. Alsof weinig anderen in de wereld zich om die voormalige kaskrakers of “eye catchers” van weleer bekommeren. Al die erfgoedstukken hebben trouwens één ding gemeen: het startpunt voor onze belangstelling in die toestellen was steeds het Brussels Vossenplein. Hetzelfde is waar voor mijn eerste Soliput, die ik zo´n 20 jaar geleden trots mee naar huis bracht.

 
Collectie Retroscoop

Dit grappig, halfbol toestelletje werd vanaf de vroege 1950´s vooral in Duitsland een heuse commerciële voltreffer of “Verkaufsschlager” zoals men daar wel eens zegt. De Soliput -zo noemt het guitig apparaatje- was een UV- en IR lamp uit het gamma “Original Hanau” van het niet zo bekende bedrijf Heraeus. Het was slechts één van de vele telgen uit een bont assortiment aan voorlopers, tijdgenoten en opvolgers die deze onderneming op de markt bracht.


Collectie Retroscoop

Met haar typisch fifties design en vrolijke uitstraling is het naar onze (nooit erg bescheiden) mening zeker één van de charmantste te noemen. De naam Soliput verwijst naar “Sonne” en “Licht”. Wellicht werd hier gewoon een derde lettergreep aan toegevoegd, opdat de naam goed in de mond zou liggen. De fabrikant ervan beloofde de gebruikers 365 dagen per jaar voor een Mediterrane huidskleur te kunnen zorgen, en dit zowel voor zuigelingen, blitse jongelui of krasse knarren. Seizoenen, luchtverontreiniging en de wispelturigheid van de zon werden dank zij de Soliput meedogenloos schaakmat gezet, Dure wintervakanties of vliegreizen naar zonnige stranden waren niet nodig om er even gebronsd uit te zien als tal van filmsterren uit Californië of Cinecitta. Maar het fraaie apparaatje had nog andere pijlen op zijn boog. Behalve puur cosmetische effecten was de bolleboos ook een mini medicijnman, die menig kwaaltje met zijn weldoende stralen als sneeuw voor de zon wist te verdrijven.

Bij de huidige generaties zal het fantasierijke kleinood wellicht niet meer zo bekend zijn. Tenzij natuurlijk bij de selecte club, die doelbewust op jacht gaat naar designobjecten of fifties parafernalia. Of natuurlijk bij mensen die beroepsmatig bezig zijn met erfgoed met een opvallend jasje. Zo bombardeerde het Industriemuseum van Elmshorn heel terecht haar rood-witte Soliput “de luxe” in 2014 heel tot “object van de maand”.

Het toestel deed ca. 1950 zijn intrede op de consumentenmarkt. (1) Ondanks het feit dat dit dus jaren voor de Sputnik was, had het toestel met zijn wat UFO-achtig uiterlijk reeds "Space Age"-achtige trekjes, net zoals bijvoorbeeld de Erres stofzuiger uit de 1930´s dat ook wel had. Het melkwitte toestel bestaat uit twee scharnierende hoofdonderdelen. Enerzijds is er een rond bodemstuk met een aansluitpunt voor een elektriciteitssnoer, anderzijds een nogal bol gedeelte, waarin drie speciale lampen in verwerkt werden. Een donkerbruin handvatje laat toe dit bovenste gedeelte op te tillen.

Vooraan op het bodemstuk staat in sierlijke zilverkleurige letters de naam “Original Hanau”. Deze naam verwijst naar een specifieke afdeling van het bedrijf Quarzlampen Gesellschaft MBH uit Hanau in de deelstaat Hessen, niet ver van de grens met Beieren. Dit bedrijf was op zijn beurt een onderdeel van het bedrijf Heraeus. Een naam die dank zij haar R&D-chef Küch bedrijfsgeschiedenis in dit marktsegment geschreven heeft.

 

1) Het ontwarren van een kluwen

De geschiedenis van het familiebedrijf Heraeus gaat terug tot 1851. Ondanks het feit dat het bij het grote publiek misschien geen al te bekende naam is, is het vandaag een solide multinational. Het zou ons te ver leiden om al de sectoren waarin deze onderneming bedrijf actief is hier op te sommen. Om niettemin een idee te geven, de firma heeft een poot die zich concentreert op “precious metals” (vooral op platina), er is ook een chemie-afdeling (katalysatoren en ingrediënten voor de farmasector), een departement elektronica (microchips, geleidende polymeren…), een medische poot enz. De complexe structuur van het bedrijf wordt onder meer in een uitgebreid Wikipedia-artikel uiteen gezet.

De wieg van het bedrijf ligt in Hanau. Naast  de geboortestad van de gebroeders Grimm was het ook een plaats waar heel wat edelsmeden gevestigd waren. Hanau bevindt zich in de deelstaat Hessen, op ongeveer 25 km van Frankfurt, en niet ver van de grens met Beieren.

Wilhelm Carl Heraeus erfde van zijn ouders een apotheek, te zien in de linker benedenhoek op bovenstaande afbeelding. De familie was al sinds de 17de eeuw actief in de farmasector. De jonge Heraeus wist maar al te goed dat edelsmeden moeite ondervonden om grote hoeveelheden platina te smelten. Daarop begon hij in een klein laboratorium te experimenteren. Hij slaagde er als eerste in een speciale blaaspijp te ontwikkelen, en een techniek op punt te stellen waarmee voortaan wel tientallen kilo´s platina gesmolten kon worden. Dit moeilijke metaal werd dan ook het startpunt van de ontwikkeling wat uiteindelijk uitgroeide tot een multinational met duizenden werknemers.

Eind 19de eeuw werd een zekere Dr. Richard Küch (1860-1915) de eerste chef-ontwikkelaar in dit bedrijf. Het waren de twee zonen van de stichter van Heraeus die deze witte raaf aan boord kregen. Küch combineerde een opleiding fysica en chemie, en zou in de volgende jaren diverse uitvindingen en verbeteringen op zijn conto schrijven. In 1891 kwam hij met een doorbraak bij het aanbrengen van een goudlaag op dunne platinaplaten. In 1899 verbeterde hij de manier om kwartsglas uit rotskristal te halen, een proces waarbij temperaturen van 2000° C kwamen kijken. Hij slaagde er met zijn methode in om kwartsglas zonder blaasjes te produceren, nodig om topkwaliteit bij dit product te bekomen. Küch´s kwartsglas was van zo´n zuiverheidsgraad, dat het tot op de dag van vandaag in medische toepassingen gebruikt wordt.

Kwartsglas van hoge kwaliteit kan zeer grote temperatuurverschillen aan. In 1901 leidde dit naar de uitvinding van zogenaamde kwiklampen. De eerste experimentele kwiklamp werd in 1892 ontwikkeld door Leo Arons aan de universiteit van Berlijn, en in 1901 bouwde Peter Hewitt Cooper een eerste praktische kwiklamp. In tegenstelling tot gloeilampen maken deze lampen geen gebruik van een draadje van bv. wolfram, dat vervolgens zo verhit wordt, dat het begint te gloeien. Het zou ons evenwel te ver leiden, om hun technische werking uit te leggen. Dit wordt overigens op heel wat andere plaatsen op het internet zoveel beter gedaan, dan ik het zou kunnen. (2)

Ondanks het feit dat ze een nogal fel wit licht geven, dat onnatuurlijk overkomt, werden ze al snel gebruikt om bv. pleinen te verlichten. Ze zijn erg resistent tegen temperatuurschommelingen, en hebben een grote levensduur. Blijkbaar werd er heel wat van die markt verwacht, want Heraeus besloot om een partnerschap aan te gaan met AEG. Dit leidde in 1906 tot de oprichting van een aparte poot binnen Heraeus, namelijk Quarzlampe GmbH.

 

2) Voor schoonheid en gezondheid

Wanneer we vandaag aan UV-lampen denken, zien we in de eerste plaats mensen met een (al te) gebruinde huid. In feite werden deze toestellen in het verleden minstens evenzeer ingezet voor medische doeleinden. Een aantal technische en wetenschappelijke doorbraken liggen aan de basis van “kunstlichen Höhensonnen”.

Het eerste hoofdstuk van dat verhaal werd eigenlijk al in 1801 geschreven, toen een zekere Johann Ritter (1776-1810) het bestaan van ultraviolet licht ontdekte, al noemde hij het fenomeen zo nog niet. Zoals bekend kan het licht dat mensen kunnen zien gebroken worden door een lichtstraal in een prisma te sturen: daarop ontstaat het welbekende regenboogspectrum. Aan het ene uiterste van dat spectrum bevindt zich rood, aan het andere uiteinde paars. Er zijn evenwel dieren of toestellen, die nog andere soorten licht “voorbij” dat rood en paars kunnen waarnemen. (iets wat bijvoorbeeld rendieren toelaat om ijsberen in de sneeuw te zien) Het is een beetje de “visuele variant” op het hondenfluitje, waarvan wij het geluid niet meer kunnen waarnemen, maar onze trouwe viervoeters wel. Ritter toonde het bestaan van zo´n stralen aan, door hun effect te zijn tijdens een experiment dat hij bedacht had. Hij ontdekte dat in zilverchloride gedrenkt papier sneller verkleurde op plekken net voorbij het paars licht, wanneer hij licht door middel van een prisma had gebroken. Er moesten zich dus stralen bevinden “voorbij” (“ultra” in het latijn) het violet, die zo´n verkleurend effect veroorzaakten. Hij kon die stralen toen nog niet zien, wel het effect ervan aantonen. In 1878 ontdekte men dat UV-stralen de pas ontdekte bacteriën konden doden. In de vroege 1900´s ontdekte men, dat sommige stoffen als een filter voor zo´n stralen werkten, terwijl een aantal andere ze juist zeer gemakkelijk door lieten. Het zeer zuivere kwartsglas van Küch daarentegen liet deze stralen zeer goed door. Er werd eveneens ontdekt dat de zon eveneens ultraviolet licht uitzond, dat allerlei stoffen zoals papier definitief van kleur deed verbleken. Uiteraard was het al heel lang geweten dat ook onze huid onder invloed van de zon van kleur veranderde, en bruiner werd. Langzaam groeide het besef dat de UV-stralen daar voor iets tussen zaten.


Kurt Huldschinsky

Een volgende belangrijke stap werd op het einde van WO 1 gezet. Als indirect gevolg van de oorlog bleken onder meer in Duitsland een groot aantal kinderen een mysterieuze beenderziekte te hebben, die bekend stond als Rachitis. Deze veroorzaakt het zachter worden van beenderen, waardoor allerlei misvormingen ontstaan. Kinderen die nog niet konden stappen, ontwikkelden misvormde armpjes, zij die al wel rond konden lopen leken onder hun eigen gewicht te zakken, en kregen zo kromme beentjes. Schattingen doen vermoeden dat bijna de helft van de kinderen in Berlijn aan deze ziekte leden. In de volksmond werd gesproken van de Armoedeziekte, omdat Rachitis vooral bij de onderste lagen van de sociale piramide voorkwam.

Aanvankelijk dacht men dat de ziekte een gevolg was van een calciumgebrek. Het toedienen van calcium bleek echter niet alle symptomen weg te nemen. De oorzaken hiervan moesten dus ergens anders gezocht worden. Wel stelde men vast dat levertraan toedienen weliswaar de beenderzwakte niet ongedaan maakte, maar leek te stabiliseren. (later zou men ontdekken dat levertraan dan ook een zekere hoeveelheid vitamine D bevatte). Tal van medici zochten naar een oplossing van deze tragische ziekte. Een link met gebrek aan zonlicht werd wel gelegd, maar sommige artsen dachten aanvankelijk in de richting van een gebrek aan infraroodlicht te moeten zoeken. Het was de Berlijnse kinderarts Kurt Huldschinsky die als eerste voor een doorbraak zorgde. Hij ontdekte dat rachitis verholpen kon worden door een behandeling met UV-bestraling. Om die stralen op te wekken, gebruikte hij echter nog machines die X-stralen opwekten. Huldchinsky stelde vast dat alle kinderen met de ziekte erg bleek waren. Hij besloot ze daarom met UV stralen te behandelen, Zijn behandelingsmethode gaf na enkele weken zeer positieve resultaten. Kinderen die niet meer konden lopen, begonnen na 3 maanden behandeling weer voor het eerst stappen te zetten, en hun zwak beendergestel herstelde zich. (3)

Zijn conclusies leidden naar de ontwikkeling van apparaten die UV-stralen op een handigere manier konden opwekken. In de jaren 20 werden schoolkinderen en zelfs zuigelingen op grote schaal in ziekenhuizen en sanatoria met UV-stralen behandeld, om zo de “armoedeziekte” systematisch uit te roeien. De magische maar bij overdosis gevaarlijke stralingen werden ook ingezet om wonden te ontsmetten, bij bepaalde huidziektes en zelfs bij hoge bloeddruk. Weldra legde men ook de link tussen een gebrek aan vitamine D en het ontstaan van Rachitis. In 1921 werd ook duidelijk, dat ook blootstelling aan zonlicht een gunstig effect had op de bestrijding van de armoedeziekte. Dit leidde dan weer naar allerlei zonnetherapieën.

Binnen de Quarzlampen GmbH speelde men in op al die wetenschappelijke doorbraken. Zoals gezegd laat kwartsglas immers zeer goed UV licht door. De firma besloot dan ook zich ook toe te gaan leggen op de bouw van apparaten voor UV-bestraling, aanvankelijk vooral voor sanatoria en ziekenhuizen. Maar veranderende schoonheidsidealen leidden uiteindelijk ook naar “kunstlichen Höhensonnen” voor thuisgebruik. Technische doorbraken zorgden er ook voor om de oorspronkelijk ingewikkelde toestellen te vereenvoudigen, zodat nog maar beperkte voorkennis nodig was om de toestellen te gebruiken.

Tot voor de 20ste eeuw was het schoonheidsideaal om er zo blank mogelijk uit te zien. Vrouwen beschermden hun witte huid zoveel mogelijk met parasols tegen de zon. Een getaande huid werd immers geassocieerd met het werken op het land of op een schip, iets wat de elite ten alle koste wou vermijden. De industriële revolutie in vooral de tweede helft van de 19de eeuw had overigens ook voor gevolg dat heel wat fabrieksarbeiders niet langer in de buitenlucht werkten, maar in al dan niet erg sombere fabriekshallen of in allerlei ondergrondse mijnen. In heel wat steden was de industrie zo vervuilend, dat ook op die manier, de mensen minder blootgesteld waren aan de zon. Dit zou niet zonder gevolgen blijven.

Na WO 1 kwam er een drastische verandering. De elite wou opeens af van zo´n bleke huid. Net als vroeger trok ze naar bestemmingen als Zuid-Frankrijk en Italië, maar niet langer om er te paraderen onder parasolletjes of om er pootje te baden in allesbedekkende zwemkostuums. Bad- en strandmode veranderden in sterke mate, en langzaam aan begonnen mensen blote armen, benen of een onbedekte rug te tonen. Niet alleen om op die manier van de weldoende UV-stralen te kunnen genieten, maar ook om er gebruind uit te zien, en in het thuisland te kunnen tonen dat men zich een verre vakantie kon veroorloven. Dit onderwerp werd elders op Retroscoop reeds aangesneden.


Collectie Retroscoop

Ook wintersport was aan een hele opmars toe bij de elite. Dit kan men zien aan de toenemende stroom van toeristische brochures uitgegeven in de 1930´s. Langzaam aan waren er trendsetters, die al enigszins gebruind op de vakantiebestemming wilden aankomen.

De kunstzonnetjes voor thuisgebruik sloten daar volledig op aan. Zo´n apparaten geven meer UV licht af dan de bergzon. Heraeus stapte dus mee op die kar. Binnen de schoot van haar Quarzlampen GmbH werd een divisie opgericht die kunstmatige “Höhensonnen” begon te produceren onder de naam “Original Hanau”. (4)

Door geregeld reclames in populaire tijdschriften te plaatsen, werd het bedrijf de absolute marktleider in Duitsland. In één van die advertenties werden volgende merites als verkoopargumenten naar voren geschoven: 

Es klingt zunächst unwahrscheinlich. Und doch gibt es für Menschen, die den hohen Wert der im Sonnenlicht enthaltenen ultravioletten Strahlen für ihre Gesundheit erkannt haben, in jeder Jahreszeit eine Möglichkeit ein Sonnenbad zu nehmen: die “Höhensonne” – Original Hanau ! Zur Starkung der Konstitution, zur Kräftigung des Nervensystems, auch für Frau und Kinder ist kein wirksamerer Mittel vorstellbar als regelmässige kurze Bestrahlungen mit der “Hanauer Höhensonne”. Für geistige Arbeiter, für überanstrengte, für Erholungsbedürftige und schwächliche sollte es ein Gebot der Vernuft sein, diese Lichthygiene anzuwenden. Die Höhensonnebäder machen Sie unabhängig von der natürlichen Sonne.”

De reclame was voor het “Tischmodel SR 100. De reclame maakt ook gewag van een “Alpina Heimsonne”. Er verschenen in de 1930´s en 1940´s zowel modellen op statieven als tafelmodellen. Ook zij zijn zeker het verzamelen waard, maar bevinden zich wel in een heel andere prijscategorie dan de Soliputs.

 

3) De Soliput-familie: variaties op eenzelfde thema

Het was wachten op het Wirtschafstwunder na WO 2, eer de “kunstlichen Höhensonne” echt een massaproduct werden. De economie begon in de 1950´s weer op volle toeren te draaien, alles moest heropgebouwd worden, er was dus werk voor iedereen. Het was nog te vroeg voor het massatoerisme naar Spanje of Italië, maar heel wat families konden zich toen wel een kleine kunstzon veroorloven. Original Hanau onderstreepte goed, dat men op die manier een mooie teint kon bekomen, zonder dat men daar al te veel tijd aan moest besteden:

Die Höhensonne „strahlt noch viel mehr UV-Strahlen aus, als selbst die Hochgebirgssonne. Sie kommen also mit ganz kurzen Bestrahlungszeiten (1-2 Min.) aus und haben doch alle Vorteile, die Ihnen ein stundenlanges Sonnenbad vermittelt.”

Mooi, vitaal ogend en gezond in amper een paar minuten per dag. Voor mensen die overdag een drukke baan hadden in bedrijven die op volle toeren draaide,  moet dat als goede muziek in de oren geklonken hebben. Temeer daar Hollywood en de reclame ook meer en meer inspeelde op de nieuwe trend.


Collectie Retroscoop

  

  

Het was in de vroege 1950´s dat de Soliput zijn intrede deed op de consumentenmarkt. In dezelfde periode produceerde het Duitse merk trouwens een heel assortiment andere modellen, zoals de Alpinette (PL 25) en later de Eva (PL 85) en de Evelyne. Naast Original Hanau waren nog enkele merken actief in dit marktsegment. Zo verkocht de firma Original Vienna een vrij gelijkaardig toestel onder de naam Astralux Baby.

Doorheen de jaren verschenen enkele lichtjes van elkaar verschillende versies van de Soliput. Laten we trachten de evolutie van dit attractief gevormd toestelletje te reconstrueren, al is het hier en daar nog wat speculeren.

 

Variant 1: PL 67 / PL 68

Op basis van reclameadvertenties weten we dat de Soliput minstens sedert 1952 verscheen. Het apparaat werd uitsluitend in een soort melkwitte uitvoering gecommercialiseerd. (5) Het is niet duidelijk of die vrij Spartaanse uitvoering het gevolg was van beperkingen qua grondstoffen waarmee de industrie toen nog te maken had of misschien hun prijs ten gevolge van schaarste. Een andere mogelijkheid is, dat rekening gehouden werd met het gemiddeld inkomen, en ervoor gekozen werd het toestel niet duurder te maken dan nodig.

Men kan die eerste versie gemakkelijk herkennen. Vooraan op het bodemstuk is er een bruinkleurig, wat primitief aandoend geometrische vorm met centraal geplaatst een ruit. Aan weerszijden van het bodemstuk waren eveneens bruine verticale lijnen, ongeveer op halve hoogte van het bodemstuk.

Naast deze meer decoratieve aspecten is er nog een belangrijker verschil met de latere Soliput-modellen. Om dit te zien moet men de horizontaal geplaatste en bruin gekleurde handgreep vastnemen, en het bolle deksel optillen. Deze toestellen waren slechts uitgerust met één soort "brenner". Naar we vermoeden moet er een toestel zijn geweest met enkel een infrarood-buis en ééntje met enkel een UV-kwartsbuis. Beide toestellen hadden een verbruik van 300 W. Helaas laat het plaatje aan de bodemzijde van dit toestel niet toe om te bepalen of de PL 67 dan wel de PL 68 een "UV Brenner" had, en met welk van de twee nummers de aanwezigheid van een IR-buis overeenkwam.

De alu-kleurige holle binnenkant van het bolle deksel waarin deze UV-kwartsbuis verwerkt werd, vertoont ook een aantal concentrisch geplaatste plooilijnen, die in de latere modellen verdwenen. Net zoals bij alle latere modellen kon het rechtop geplaatste bolle deksel 90° gedraaid worden. Dit was bijvoorbeeld handig om liggende zuigelingen en kinderen te bestralen.


Foto: Stichting Geschiedenis Fysiotherapie

Er verschenen twee versies van dit basismodel. Het bodemstuk van de eerste was uitgerust met een bruin gelakt, rond metalen onderstel, waarin een aan- en uitschakelaar met een zwart steeltje was verwerkt. Bij de tweede versie werd dit zware onderstel achterwege gelaten.

Een reclame in het tijdschrift Kosmos uit 1954 leert dat het toestel te koop was vanaf 95 DM. Dit is vergelijkbaar met de prijs van de Alpinette, die beschikbaar was vanaf 98 DM. Het toestel werd zeker ook in de Scandinavische landen verhandeld, zoals deze brochure hieronder aantoont:

 

Variant 2: PL 93/ PL 96


Collectie Retroscoop

Of deze variant pas enige tijd later verscheen dan het basismodel, of zo dit een luxueuzere versie was die op hetzelfde moment gecommercialiseerd werd, kon voorlopig niet met zekerheid vastgesteld worden.

Het belangrijkste onderscheid tussen het basismodel en variant 2 is dat deze laatste een kwartsbuis combineert met twee extra flankerende buizen. Het blauwachtige UV-licht werd in de middelste “Quarzbrenner”(Q 250) opgewekt, de twee smalle buizen aan weerszijden hiervan geven oranjerood licht af. Het gaat om zogenaamd Infrarood- of IR-licht.

William Herschel ontdekte dit type licht "voorbij" het rood in het lichtspectrum in 1800 het bestaan van dit voor ons onzichtbare licht. Dit was dus één jaar voordat die andere voor het menselijk oog onzichtbare kleur, het ultraviolet (UV) ontdekt werd. De IR stralen werden door de producent als doeltreffend bij (sport)kwetsuren en zwellingen voorgesteld. In de gebruiksaanwijzing dat bij het toestel hoorde werd dit als volgt geformuleerd:

IR-Wärmestrahlen dringen unmittelbar in den Körper ein und erwärmen nicht nur – wie etwa ein Heizkissen – die oberen Hautschichten, sondern auch die darunterliegenden tieferen Hautschichten.“

Een schakelaar op de bovenzijde van het bodemstuk liet toe om ofwel enkel de IR-lamp te gebruiken, ofwel de IR-lamp in combinatie met de UV-kwartsbuis.

De holte in het bolle deksel waarin deze buizen zich bevinden heeft dus ook niet langer de concentrische plooilijnen die men in het basismodel aantrof. Het bruine geometrische patroon op de voorzijde van het toestel werd voorts vervangen door chroomkleurige sierlijke letters, die op zwierige wijze het woord “Original Hanau” vormen. De handgreep in het bolle deksel heeft een meer ergonomische vorm gekregen, en stond voortaan verticaal geplaatst, niet meer horizontaal.

Net als bij het basismodel verschenen twee versies: eentje met een bruin onderstel met daarin een steelvormige schakelaar die als PL 96 verkocht werd, en deze zonder, de PL 93. Voor het overige lijken er geen technische verschillen te zijn geweest. Dit toestel was beschikbaar vanaf 155,50 DM.

Enkele fysische en technische kenmerken van het apparaat op een rijtje gezet:

- Diameter bodem: ca. 27 cm
- Diameter deksel: ca. 22 cm
- Hoogte in gesloten toestand: ca. 13 cm
- Gewicht: ca. 2,8 kg
- Verbruik: 300 W wanneer de UV- en de IR-functie samen gebruikt werden. 
Interessant, wanneer enkel de IR-functie aanstond, liep dit op tot 400 W. 
- Gebruikte materialen: plaatijzer, plastiek, kwartsglas, kwikzilver. Het is onduidelijk of de binnenkant van het deksel aluminium, zink of een legering van het type Zamak is.


Collectie Retroscoop


Variant 3: PL 93 / 96 (?) gekleurd plus opbergvak

Wellicht pas in de 1960´s kwam een PL 93 op de markt die iets kleurrijker was: het had een grijs bodemstuk en een lichtblauw deksel met daarin een grijze handgreep in verwerkt. In het bodemstuk was ook een holte toegevoegd, waarin het snoer opgeborgen kon worden. Voor zover momenteel bekend, werd het apparaat niet in andere kleurencombinaties gecommercialiseerd.

 

Variant 4 : PL 94

Wellicht in 1959 verscheen dan de Soliput “De Luxe”, die op de onderzijde van het toestel aangeduid werd als de PL 94. Naast kleurrijker – het bodemstuk en de handgreep op het deksel van deze telg werden in frambozenrood uitgevoerd- was deze versie ook uitgerust met een regelbare tijdschakelaar. Die laatste moest voorkomen dat mensen de maximum dosis bestraling zouden overschrijden, bv. omdat ze indommelden achter hun Soliput. De “de luxe” werd ook geleverd met een handige opbergtas in rood kunstleder, omzoomd met smalle witte lijnen.

Daarnaast werd er blijkbaar ook standaard een beschermend brilletje voor de ogen bijgeleverd. Veel duurder dan de PL 93 was deze “luxe”-versie overigens niet: de vraagprijs bedroeg bij de introductie op de markt 179 Euro. In vergelijk met de toestellen op statieven merkelijk goedkoper, want de prijzen voor zo´n toestellen overschreden gemakkelijk de 500 DM.


Collectie Retroscoop



Variant 5

Ook de PL 94 werd in de 1960´s uitgerust met een holte in het bodemstuk, waarin  het snoer in opgeborgen kon worden. Men kan ook zien dat doorheen de jaren, de producent op zoek ging naar mogelijkheden om het gebruik van metaal bij de bouw van de Soliput te reduceren, ten voordele van kunststof.


*   *   *   *   *

Voor verzamelaars is het natuurlijk extra interessant om toestellen te vinden die vergezeld zijn van het originele snoer, een gebruiksaanwijzing, een garantiebewijs, een reclamefolder of waarom niet de originele verpakkingsdoos. Deze van de Soliput is niet speciaal bijzonder attractief, maar uiteraard is ook in dit geval het adagium "beter een wat saaie doos dan helemaal geen" ook geldig.

De firma maakte in de 1950´s onder meer in Readers Digest op geregelde tijdstippen reclame voor haar diverse toestellen, hetgeen zeker geen windeieren legde. Blijkbaar was de stad Hanau het bedrijf hier zeer erkentelijk voor, want een korte straat werd herdoopt in Höhensonnestrasse. Twee verschillende illustraties van een gebouw van de firma verscheen in 1956, naar aanleiding van de 50ste verjaardig van Quarzlampen GmbH / Original Hanau op omslagen, die in rode inkt met een stempel van de firma werden afgestempeld. Ondanks de aanwezigheid van lage gebouwen op beide illustraties, kwam de tekening wellicht toch vanop een andere invalshoek tot stand.

Er kwam overigens ook een Heraeusstrasse. Waar deze overgaat in de Kurt Blaumplatz, een rondpunt bevindt zich een vaag Art Deco- geïnspireerd gebouw, dat op een oude omslag als het gebouw van de Quarzlampen GmbH wordt beschreven. Dit gebouw bestaat nog steeds, en het contactadres van Heraeus is ook nog steeds Kurt Blaumplatz 2 (6) Of dit gebouw ook effectief van voor WO 2 dateert, is echter zeer de vraag. Op 19 maart 1945 werd Hanau voor 90 % verwoest na een zwaar Geallieerd bombardement.

 

4) Gebruik en onderhoud van de kunstzon


Collectie Retroscoop

De UV- en IR-lampen in de Soliput hebben enkele minuten nodig om op te warmen. De kwikdruppel in de UV-straler moet eerst voldoende opgewarmd worden, eer ze gasvormig wordt. Ook wanneer men het toestel weer afzet, mag men niet meteen het deksel dichtklappen. De lampen moeten eerst voldoende tijd krijgen om af te koelen, hetgeen eveneens enkele minuten kan duren. Belangrijk was ook om niet met (vettige) vingers aan de lampen te komen bij bv. het kuisen. Dit kon er immers toe leiden dat deze vlekken in het glas ingebrand zouden worden. Om ze te reinigen moest men een doek lichtjes met gedistilleerd water of alcohol gebruiken. (7)

De fabrikanten van zo´n toestellen beloofden hogere dosissen UV-bestraling dan de zon in het hooggebergte. Daarom werd ook aangeraden om het toestel zeker niet te lang te gebruiken. Het groene instructieboekje of “Gebrauchsanleitung” raadde aan om zich op ongeveer 50 cm van het toestel op te houden, in het begin van de UV-kuur zeker niet langer dan anderhalve minuut. Het boekje onderstreepte dat het moeilijk is om een algemene UV-dosis voor elkeen vast te leggen, omdat ieder huidtype anders reageert. Blonde of rossige mensen zijn er over het algemeen gevoeliger voor de bestraling dan bv. bruinharigen met een iets donkere huid. Ook werd aangeraden een zonnebril te dragen. (bij de Soliput De Luxe werd standaard een beschermend brilletje meegeleverd)  Het gezicht moest tijdens de bestraling ook op en af, links en rechts bewogen worden, om te vermijden dat vooruitspringende en meer gevoelige delen een te hoge dosis zouden incasseren.

De brochure geeft aan dat een bruiningskuur ongeveer 6 à 8 weken duurt, en dat het toestel gedurende die periode 2 à 3 maal per week gebruikt moest worden. Daarna stopte men best zo´n twee maanden met het toestel te gebruiken. Voor wie echt zeer bruin wou worden, diende het toestel frequenter, maar minder lang per beurt gebruikt te worden. Opmerkelijk: het werd ook afgeraden om het gebruik van zo´n toestellen te combineren met het gebruik van pijnstillers.

De fabrikant vatte het allemaal als volgt samen: "Bei rochtiger Anwendung (ist den Soliput) ein wertvolles Mittel zur Erhaltung von Gesundheit und Schönheit". UV bestaat immers uit "lebenswichtige" of "lebenserhaltende" stralen. De "Heimhöhensonne" waren dan ook effectieve wapens in de strijd tegen huid- en beendertuberculose (maar niet tegen longtuberculose), tegen "Rachistische Erkrankungen" en ze versterken de weerbaarheid tegen griep en verkoudheden, dank zij de stimulatie van de aanmaak van vitamine D. De apparaten konden ook een rol spelen in de strijd tegen "Apetitlösigkeit" en bloedarmoede. De huid werd weer fris en goed doorbloed, en, zoals het in één van de reclames terecht werd vermeldt: "Wer gut aussieht... hat mehr Chancen"...

 

5) Neergang van een marktsegment

Vanaf de 1970´s kreeg de productie van de “Höhensonne”-toestellen rake klappen. De voornaamste reden was uiteraard dat mensen in toenemende mate op reis gingen naar zonnige bestemmingen. AEG besloot zijn aandelen aan Heraeus te verkopen.

De laatste gecommercialiseerde modellen waren weinig attractieve, vierkantige “Höhensonnen” die vanaf de 1960´s gelanceerd waren geworden. Of er in de 1970´s ook nog Soliputs geproduceerd werden, is niet helemaal duidelijk. Wellicht werd de productie hiervan al in de 1960´s stopgezet.

Wat er ook van zij, in 1980 diende Heraeus te herstructureren, en de Original Hanau-fabriek die de UV/IR-bestralers maakte op te doeken. Daarbij gingen 160 jobs verloren. (8Original Hanau zelf is echter nog steeds een onderdeel van Heraeus. (9) Deze divisie produceert enkel nog UV-lichten voor solaria.

Blijkbaar kunnen mensen die lang geleden een “Höhensonn van deze firma kochten nog steeds bij Heraeus terecht voor bv. kopieën van de oude gebruiksaanwijzingen, technische data en zelfs nog voor sommige wisselstukken. (10)

Heraeus blijft verder via haar Noblelight-divisie actief in het domein van ultraviolet licht. UV-licht kent nog steeds tal van toepassingen in de plastiekindustrie, in drukkerijen, in de sector van semi-geleiders. Het wordt ook gebruikt om medische instrumenten te steriliseren, bacteriën in onze voeding te doden enz. Het kent ook zeer handige toepassingen binnen de forensische laboratoria, die UV licht in combinatie met bepaalde producten gebruiken om bloedsporen te ontdekken.

Op het internet zijn genoeg bronnen te vinden, die in het lang en het breed over deze evolutie van het bedrijf berichten. In totaal geeft het moederbedrijf met zijn ongeveer 100 filialen werk aan ongeveer 12 500 mensen. Hoewel Heraeus nog steeds een belangrijke speler is op het vlak van kwartsglas en speciale lichtbronnen, is de periode van de Soliput, de Eva, de Alpinette en andere Evelyne´s een definitief omgeslagen pagina van een afgesloten hoofdstuk.

 

Voetnoten

(1) Zie de bibliografie van: Ingold, Niklaus: Lichtduschen: Geschichte einer Gesundheitstechnik 1890-1975 p 235. In: Chronos Interferenzen nr. 22 Studiën zur Kulturgeschichte der Technik. Uitgeverij David Gugerli, ETH Zürich
(2) De werking hiervan wordt uitgelegd in het korte Youtube filmpje van het Edison Tech Center getiteld “The Mercury Vapor Lamp 1901” .  Meer technische informatie vindt men in het Wiki-artikel over kwiklampen.
(3) Rachitis lässt sich durch ultraviolettes Licht heilen. Kurt Huldchinsky, ein Berliner Artz, fand das im Winter 1918/19 aus – Osten, Philipp in: Berliner Zeitung 14 april 2007
(4) Of er reeds voor WO 1 Höhensonne geproduceerd werden, louter dan als middel om te bruinen, en nog niet met een medische bedoeling kon niet achterhaald worden. Op eBay Duitsland bood een verkoper een reclame aan, waarvan hij beweerde dat deze uit 1910 dateert. Vermoedelijk gaat het echter om een foute datering. 
(5) Er werd tot hiertoe geen enkele aanwijzing gevonden dat het apparaat ook in andere kleuren op de markt werd aangeboden. Eén bron doet ons vermoeden dat de Soliput reeds in 1950 verscheen, doch voorlopig is het wachten op bevestiging.
(6) Voor een foto van het gebouw zie de website van Original Hanau
(7) Soliput Gebrauchsanleitung p. 10. Interessant, dit document maakt ook gewag van een PL 96 model. Momenteel werd nog niet achterhaald hoe dit eruit zag, en in welke mate het verschilde van de PL 93.
(8) Keine Markt mehr für Höhensonne. Die Original Hanau Heraeus GmvH muss umstrukturieren und will 160 Arbeitskräfte entlassen door Dell, Holger in: Frankfurter Allgemeine Zeitung, 26.01.1980, p. 43
(9) Website van Original Hanau
(10) Website van Heraeus

 

 
 
database afsluiten