Retroscoop - IRHA: de "International Register for Household Appliances": inleiding RetroScoop
 
   Toestellen
    
 
 
De ┬┤klik┬┤ naar je gedroomde Klassiekers

Stap voor stap naar een
IHRA of  "International Register for
Household Appliances" (pre-1960)

Benoit Vanhees
Versie 1: 27 mei 2018

Het studiegebied van de geschiedenis van huishoudtoestellen is alles bij elkaar genomen een nog vrij onontgonnen terrein. Dat geldt zeker nog eens extra voor wat betreft Belgische producenten van bijvoorbeeld wasmachines, broodroosters of wafelijzers.  Het is dan ook een bijzonder omvangrijk studiegebied, met duizenden producenten op zowat alle continenten, die tijdens hun bestaan soms enkele, soms meer dan 100 toestellen op de consumentenmarkt loslieten.

Het is een uiterst complex kluwen van talrijke lokale spelers maar ook van enorme multinationals. Van bedrijven die soms ettelijke malen van naam wijzigden of op hetzelfde moment van hun bestaan andere bedrijfs- of merknamen gebruikten, afhankelijk van het land waarin ze actief waren. Zo gebruikte de firma Ruton bijvoorbeeld in ons land de naam Vox.

Aan de ene kant is het dus een enorm ruim studiegebied, met werkelijk duizende producenten en tienduizenden  toestellen die op identificatie in een centrale databank wachten. Alleen al die omvang van het studiegebied zal velen ervan weerhouden hebben om het thema "huishoudtoestellen" als een geheel te benaderen. Heel  wat onderzoekers en amateur-historici of verzamelaars hebben dan ook eerder werk verricht op een afgebakend gebied, zoals bv. over koelkasten, broodroosters of wasmachines, met erg wisselend succes. Doordat al die initiatieven echter erg disparaat gebeurden, raakt  het globale overzicht verloren.

Loodrecht tegenover de enorme omvang van het studiegebied staan de talrijke moeilijkheden waarop onderzoekers zullen botsen bij het in kaart brengen van "alle" huishoudelijke toestellen die ooit het levenslicht zagen. Een veelheid van belemmerende factoren ligt aan de grondslag van die moeilijkheden. Zo krijgen onderzoekers van dit studiegebied soms te maken met ontbrekende of verdwenen archieven, van archieven onder curatele. Soms kan men niets anders doen dan een opvallend gebrek aan alternatieve informatiebronnen zoals reclame, instructieboekjes of Youtube-filmpjes vaststellen. Uiteraard zijn er voorts de onvermijdelijke taalbarrières (bv. bij het identificeren van producenten uit het voormalige Oost-Blok) enz. Op welke zoekwoorden moet men naar Spaanse of Zweedse merken van stofzuigers of broodroosters te vinden op bv. de lokale variant op eBay ?

Veel interessant maar super zeldzaam materiaal zit soms gewoon ook "vast" bij verzamelaars of heemkringen, zodat die items de volgende jaren zeker niet meer zullen opduiken op veilingsites allerhande. En laten we wel wezen, niet alle verzamelaars of heemkringen willen zo maar hun informatie delen met de "gemeenschap" van mensen die zich voor dit domein interesseert. Soms is dat, omdat ze zelf hopen om ooit iets te publiceren op basis van die zeldzame bronnen. Maar helaas is dat soms ook wel gewoon simpele slechte wil die men wel in alle onderzoeksdomeinen zal tegenkomen.

Behalve dit soort obstakels is er nog een andere: er zijn heel wat toestelletjes zoals (reis)strijkijzers in omloop, waarop simpelweg geen producent vermeld staat. Het hoeft geen tekening dat het wel erg moeilijk zal worden om ook deze ooit te identificeren. Tenzij er misschien op deze Aardbol een onderzoeker rondloopt, die zich precies op dat sub-segment gestort heeft. Per slot van rekening zijn er wel vaker individuen die zich vastbijten in een op het eerste zicht wat frivool deelaspect van een onderzoeksveld.

Bij Retroscoop willen we -ondanks al deze bekende en minder bekende moeilijkheden- nu eens eindelijk met de geleidelijke opbouw van een "International Register of Home Appliances" een aanvang nemen. Dat zo´n ambitieus project eerder jaren dan maanden spreekt voor zich. Dit mag evenwel geen excuus zijn om niet de eerste stappen te zetten op deze reis van 1000 mijl.

 

De "spelregels" daarbij zijn de volgende:

- geografische afbakening: geen: zoals de naam het aangeedt, willen we -zeer geleidelijk aan- "alle" producenten in heel de wereld in kaart brengen, of ze nu in Canada, Zuid-Afrika, Australië of Italië gevestigd waren. Dat betekent op langere termijn dat een oplossing zal gevonden moeten worden voor de taalbarrièreres. Misschien in de vorm van een internationaal netwerk van gelijkgestemden ?

- tijd: hoewel volkomen artificieel hebben we ervoor gekozen om ons bij de IRHA (voorlopig ?) te concentreren op toestellen van voor 1960. hiervoor bestaan verschillendee redenen

- omstreeks de tweede helft van de 1950´s voltrok zich geleidelijk aan een omslag naar het toenemend gebruik van kunststoffen in de productie van huishoudtoestellen ten nadele van metalen, hout, bakeliet. Door gebruik te maken van goedkopere grondstoffen wilden producenten de prijzen drukken. Tegelijkertijd was er een toename van de algemene welvaart, doordat de laagste lonen op korte tijd begonnen te stijgen. Deze twee evoluties maakten dat eeen steeds grotere groep mensen over allerlei huishoudtoestellen konden beschikken. Deze (r)evolutie voltrok zich voornamelijk tijdens de Golden Sixties. Die "massaconsumptie" is dus als het ware een volkomen nieuw hoofdstuk in het verhaal van de geschiedenis van huishoudapparaten. Er werd niet alleen op een compleet ongeziene schaal geproduceerd, maar ook de filosofie achter de ontwikkeling van huishoudtoestellen veranderde drastisch. De kwaliteit en stevigheid die in de 1950´s nog schering en inslag waren, maakten plaats voor goedkopere maar ook minder stevige toestellen. Men kon sneller nieuwe modellen lanceren, technische vernieuwingen incorporeren, modes qua kleurencombinaties en vormgeving volgen of aansturen.... In een eerste fase willen we met de IRHA de periode voor die massaconsumptie in kaart brengen.

- In de tweede fase vanaf de Golden Sixties werden ook heel wat kleine spelers definitief weggeconcurreerd of opgekocht en opgeslorpt door een aantal grote multinationals. Ook in die zin verschilt de periode na 1960 duidelijk van die ervoor.

- Maar in hoofdzaak speelt vooral onze persoonlijke voorkeur als verzamelaar mee bij de afbakening in de tijd. Op die manier verplichten we ons zelf onze kennis over die periode beter te structureren, en beter te leren kennen en begrijpen.

Uiteraard kan het zijn dat bepaalde toestellen reeds in de late 1950´s bestonden, maar nog steeds geproduceerd werd in de 1960´s. Zolang we concrete aanwijzingen hebben (bv. gedateerde reclame) dat een bepaald toestel reeds voor 1960 bestond, hoort het in deze lijst. Wanneer we een sterk vermoeden hebben dat een toestel uit de 1950´s dateert, zonder echter een concrete, natrekbare aanwijzing, wordt het voorlopig nog niet toegevoegd.

- onderwerp: hoewel we ons voornamelijk zullen concentreren op elektrische toestellen, zien we niet goed in waarom bv. strijkijzers op gas (zoals de Tilley) of sterilisatietoestelletjes op stoom (zoals de Sterivite) niet in dit register op te nemen. 

We hebben in onderstaande lijst getracht alvast de meeste toestellen die in het huis -niet enkel het huishouden- gebruikt worden, in een aantal categorieën op te delen. Voor wat betreft de IHRA zullen we ons beperken tot de categorieën 1 tot en met 5 en 7. Deze lijst is nog "work in progress": een aantal toestellen ontbreken mogelijk nog, en voor een aantal toestellen die er wel reeds in voorkomen kennen we niet altijd de ´officiële" naam. Dat is bijvoorbeeld het geval voor de "wasemmers met douchekop".

 

Cat. 1: Bereiding voedsel

  • 1.A) Blikopeners (Elektrisch)

  • 1.B) Broodroosters
    • 1.B.a) modellen met klapdeurtjes

    • 1.B.b) modellen met liftmechanisme

  • 1.B) Deegmengers / Broodmachines (breadmachines) voor familiaal gebruik

  • 1.C) Drukpannen (pressure cookers, cocotte-minute...)

  • 1.D) Fornuizen

  • 1.E) Friteuses

  • 1.F) Fruitpersen

  • 1.G) Grills (fryers, incl. turkey fryers, rotisserie, sandwich grills….)
    • 1.G.a) aflsuitbare modellen

    • 1.G.b) flat top grills

  • 1.H) Groentemolens (mechanisch, elektrisch)

  • 1.I) Icecrushers

  • 1.J) Keukenrobots (domestic robots), multiraspen enz.

  • 1.K) Keukenweegschalen

  • 1.L) Koffiemolens

  • 1.M) Koffiezetapparaten, percolators, theeapparaten (type Pifco)

  • 1.N) Komforen, gasvuurtjes

  • 1.O) Kroketmachines

  • 1.P) Mixers
    • 1.P.a) blenders of staande mixers

    • 1.P.b) statiefmixers

    • 1.P.c) handmixers elektrisch

    • 1.P.d) handmixers mechanisch (al dan niet met bijhorend recipiënt)

    • 1.P.e) varia bv. malt mixers, cocktail mixers, mixers voor babyvoeding...

  • 1.Q) Ovens: oventjes type picnic, maar ook microgolf ovens, elektrische ovens, bakovens, convectie-ovens, tafeloventje om pannenkoeken warm te houden, brilers (?), elektrische fonduetoestellen…)

  • 1.R) Pitbranders / Petroleumvuurtjes (type Edy)

  • 1.S) Rijstkokers (rice cooker)

  • 1.T) Schilmachines (type Legumex)

  • 1.U) Snelkookpannen (pressure cookers, cocote minute…)

  • 1 V) Snij- en maalmachines en “grinders”
    • 1.V.a) Blikopeners (elektrisch)

    • 1.V.b) Broodsnijmachines (elektrisch, mechanisch)

    • 1.V.c) Vleeswolven

  • 1.X) Sorbetmachines

  • 1.Y) Wafelijzers, toasters, croque monsieur apparaten enz.

  • 1.ZA) Yoghurt-machines

         1.ZB) Zuigflesverwarmers

  • 1.ZZ) Varia: popcornmaker, pannenkoekmaker...


Cat. 2: Bewaring voedsel

  • 2.A) Frigo’s, IJskasten en diepvriezers

    • 2.A.a) Frigo’s

    • 2.A.b) IJskasten

    • 2.A.c) Diepvriezers

  • 2.B) Sterilisatieketels

  • 2.C) Kleine niet-elektrische sterilisatietoestellen (type Sterivite)

 

Cat. 3: Persoonlijke verzorging

  • 3.A) Elektrische dekens en kussens (type Kalorik)

  • 3.B) Haardrogers
    • 3.B.a) Hand- en tafelmodellen

    • 3.B.b) Modellen op statief

  • 3.C) Haarsnit

  • 3.D) Handdrogers (type Magic)

  • 3.E) Infrarood- en UV-lampen

  • 3.F) Krulspeldverwarmers

  • 3.G) Krultangen

  • 3.H) Massagetoestellen

  • 3.I) Nagelverzorgingsapparaten (drogen van gelakte nagels type Sunbeam Lady)

  • 3.J) Scheer- en epileerapparaten

 

Cat. 4: Productie en onderhoud van textiel

  • 4.A) Breimachines (type Passap, Turmix…)

  • 4.B) Droogtrommels (clothes dryers)

  • 4.C) Droogzwierders

  • 4.D) Droogkasten (type Vesta)

  • 4.E) Kleerborstels (elektrisch,...)

  • 4.F) Naaimachines / stikmachines

  • 4.G) Reparatietoestellen type “darner” (PIFCO)

  • 4.H) Schoenpoetsapparaten (elektrisch) (type Pifco, Peugeot frères…)

  • 4.I) Strijkijzers en strijkbouten alsook de speciale toestellen voor dassen, broekspijpen enz. type Pifco (trouser press, tie press…)

  • 4.J) Wasemmers met een soort douchekop

  • 4.K) Wasmachines inclusief combitoestellen met droogzwierder: elektrisch, op stads- of butaangas, op steenkolen
    • 4.J.K.a) Kuipmodellen

    • 4.K.b) Trommelmodellen

  • 4.L) Wasmachine met manuele bediening

  • 4.M) Varia

  •           4.M.a) Waterpistolen  type Mixshot (manuele was)

  •           4.M.b) Pulso-vibratoren ( bv. de "Pulsette")
  • 4.N) Wringers (elektrisch, manueel) (mangle, tordeuse) inclusief zgn. “box mangles”

 

Cat. 5: Onderhoud huis

  • 5.A) Boenmachines vloer (type Erres,Truvox…) (ook bekend als vloerwrijvers)

  • 5.B) Kruimeldieven (elektrisch)

  • 5.C) Stofzuigers
    • 5.C.a) cilinder (afgeplatte voorkant)- en torpedomodellen (halfbol-voorkant)

    • 5.C.b) steelmodellen

    • 5.C.c) alle andere vormen zoals de Hoover bol, de Nilfisk ‘peer’, de Siemens “ton” enz.) Kan ook in aanmerking komen, bepaalde onderdelen van een centrale stofzuiger (in muur gemonteerd, central vacuum cleaner)

  • 5.D) Tapijtvegers (manueel, type Bissell)

  • 5.E) Vaatwasmachines (dish washer) inclusief lademodellen (drawer dish washer)

 

Cat. 6: Comfort in het huis (> HVAC, heating, ventilation, air conditioning)

  • 6.A) Airco, Ventilatie (elektrische, op statief, aan het plafond, in het venster, tegen de muur…)

  • 6.B) Verwarming
    • 6.B.a) Centrale Verwarming

    • 6.B.b) Kachels en gasvuren

    • 6.B.c) Straalkachels (parabolische, andere vormen)

    • 6.B.d) Alle andere (patio-verwarming, brassero’s...)


Cat. 7: Combo-toestellen en moeilijk in 1 categorie onder te brengen

Type Ruton Picolo etc. (in elke categorie waaronder zo’n toestellen hadden kunnen vallen, moet wel gerefereerd worden naar Cat. 7 (bv. verwijzing in Cat. 1.P Mixers onder de naam Ruton naar de fiche in Cat. 7 van de “Robot”.

Cat. 8: Werkblad "Producenten"

 

Het is niet de bedoeling om deze bovenstaande  lijst stap voor stap, van boven naar beneden aan te pakken. Verschillende "werkbladen" zullen worden aangemaakt en al gepubliceerd, die vervolgens beetje bij beetje aangevuld zullen worden. Van zodra een werkblad aangemaakt werd, zal in bovenstaande lijst een rechtstreeks link naar dit werkblad gelegd worden. Men kan dan vanuit deze lijst bv. via Cat. 4, subcategorie K meteen naar het werkblad over wasmachines doorklikken.

Ook dit is op dit moment nog allemaal "Work in Progress".

Het is vervolgens perfect mogelijk dat we nu eens aan de lijst met broodroosters, dan weer aan de lijst met wasmachines of persoonlijke verzorging werken. Over de vorderingen zal op de verwelkomingspagina van Retroscoop op de gebruikelijke wijze gerapporteerd worden.

Eerder werden al op Retroscoop artikels over bv. mixers, blenders en strijkijzers gepubliceerd. Er wordt nog over nagedacht over hoe deze te integreren in de IHRA.

Per categorie zullen de Belgische producenten in een aparte rubriek eerst opgesomd worden, omdat dit nu eenmaal een Belgische website is. Vervolgens zullen de internationale spelers alfabetisch en per land opgesomd worden. Indien het gaat om een multinational met productiecentra in verschillende landen, zal dit bedrijf enkel opgesomd worden in de lijst van het land waarin de hoofdzetel gevestigd is of was. Philips zal met andere woorden enkel onder Nederland opgesomd worden, ook al had het fabrieken in bv. België en Portugal.

Van een aantal bedrijven weten we op dit moment zo weinig, dat het zelfs niet duidelijk is of het om een Belgisch of een buitenlands bedrijf ging of gaat. Deze twijfelgevallen zullen sowieso helemaal aan het einde van de lijst met internationale bedrijven opgesomd worden. Indien er toch een zeker vermoeden is dat het misschien wel om een Belgisch bedrijf ging, zal achter de bedrijfsnaam "(Belgisch ?)" worden toegevoegd. Van zodra ondubbelzinnig vast staat of die bedrijven inderdaad Belgisch zijn of niet, kunnen ze uiteraard zo nodig naar de Belgische lijst verschoven worden.

Per werkblad zullen eerst de producenten worden opgesomd, en vervolgens zal getracht worden om beetje per beetje hun productengamma van voor 1960 terug samen te stellen op basis van reclame, instructieboekjes, de eigen collectie, veilingwebsites enz.

Het is de bedoeling om per toestel een fiche te maken, waarin basisinformatie in kan worden samengebracht, voor zoverre bekend. Deze fiche ziet er als volgt uit:

- Naam: naam waaronder het model gecommercialiseerd wordt
- Model: veel toestellen kregen geen specifieke naam mee, wel een modelnr.
- Type: hier kan men bv. vermelden of het gaat om een broodrooster met klapdeurtjes of met een liftsysteem, om een handmixer of een blender enz.
- Jaartal /Periode: slechts zelden is het jaartal bekend wanneer een bepaald model voor het eerst gecommercialiseerd werd. Bij gebrek hieraan kan voorlopig misschien wel al een specifiek decennium worden opgegeven
- Prijs in die periode: dit laat bv. toe om de prijzen van concurrenten uit dezelfde periode te vergelijken
- Fysische beschrijving:
vaak zullen goede afbeeldingen volstaan, maar soms kan het toch nuttig zijn om wat extra informatie te geven.
- Vormgeving: weten we iets over wie het toestel ontworpen heeft ? Moeten sommige bijzonderheden worden toegelicht ?
- Technische data: hoeveel volt, watt enz., maar ook speciale extra´s, nieuwigheden enz.
- Bedrijfskundige opmerkingen: aangezien er aparte fiches per bedrijf zullen komen, wordt hier vooral informatie gegeven over het land van herkomst, en indien gekend, de stad waar de hoofdzetel gelegen was/is.
- Bronnen: welke bronnen werden gebruikt om het bovenstaande in te vullen, maar ook interessante linken naar publicaties / websites enz. waar men meer informatie kan vinden.

Van ieder toestel zou ook minstens één goede afbeelding toegevoegd moeten worden. we zijn evenwel ook geïnteresseerd in afbeeldingen van de originele verpakkingsdoos, van instructieboekjes, reclame enz.

Ook daarvoor wordt de nodige ruimte voorzien in dit register, want zo´n beeldmateriaal vertelt vaak veel over de geschiedenis achter een toestel. Dit wordt zeer binnenkort nog eens verduidelijkt in een kort artikel met interessante achtergrondinformatie over het decoratieve Belgische wafelijzer "Magic" (1950) van de Belgische producent Nova. Het was maar aan de hand van enkele zeer zeldzame bronnen dat die geschiedenis achter dit toestel alvast gedeeltelijk kon worden gereconstrueerd. (Mogelijk zal de publicatie eind mei, begin juni dan weer op haar beurt nieuwe stukjes informatie opleveren, indien er reacties komen van bv. andere verzamelaars, (amateur-)historici, mensen uit de sector van de industriële vormgeving enz.

Er moet meteen bijgezegd worden, dat het niet altijd evident is om huishoudtoestellen in één welbepaalde categorie of subcategorie onder te brengen. Er zijn immers toestellen die meerdere functies combineren. Zo waren er wasmachines die samen met een droogzwierder tot één toestel verwerkt waren, of waren er wafelijzers die ook omgevormd konden worden tot grills. Hoe dit precies aangepakt moet worden, zal nog per specifiek geval uitgeklaard moeten worden. In het geval van de "combiné" wasmachine/droogzwierder zullen ze bij de wasmachines worden ondergebracht, maar met een vermelding hieromtrent in de bijdrage over droogzwierders.


De fabriek van Manning-Bowman, die onder meer
strijkijzers en bijzonder fraaie ronde wafelijzers produceerde

Het is verder ook onze intentie om een werkblad te voorzien, waarin geleidelijk aan fiches per producent opgeladen zullen worden. Het is momenteel nog uitzoeken hoe dit het beste gebeurt. Voor relatief kleine producenten is er vaak maar heel weinig of quasi geen informatie beschikbaar (bv. over het Belgische Riby). Anderzijds, voor een aantal mastodonten zoals Philips of General Electric zal zeker zo nu en dan wellicht een schifting gemaakt moeten worden, om niet met een fiche te zitten die langer wordt dan een standaard Retroscoop-artikel.

Wanneer zo´n situatie zich mocht voordoen bij de fiche van een apart toestel, kan naar andere websites of publicaties verwezen worden voor meer info. Zo nu en dan zal er ook naar artikels op Retroscoop zelf verwezen kunnen worden, bv. in de fiche over de Turmix. Vonden we zelf veel informatie, maar geen publicaties of online artikels, dan is het misschien eens hoog tijd voor een nieuw artikel op Retroscoop hierover ? Zeker als dit een fraai toestel van een Belgische firma betreft. Mochten we bijvoorbeeld opneens meer informatie vinden over het sierlijke Kalorik Waflux wafelijzer, dan zou dit zeker een ideale kandidaat zijn voor op Retroscoop.

Op die manier kan de IRHA dus ook helpen om de "onontgonnen" gebieden van dit onderzoeksterrein bloot te leggen, en hier eventueel aan te verhelpen. Zeker gezien dit internationaal register opgestart wordt als een project van zeer lange adem.  En wie weet kan dit initiatief wel een spin off krijgen in de erfgoeddatabanken van de Vlaamse administratie, een beetje in navolging van "Made in Vlaams-Brabant op Erfgoedplus in 2017, maar dan specifiek voor huishoudtoestellen... ?

Tal van opties zijn mogelijk met zo´n "lanceerplatform" als de IRHA. Het enthousiasme, doorzettingsvermogen en de diepe en warme belangstelling in het onderwerp zijn alleszins ruimschoots aanwezig hier bij Retroscoop.... 

Uiteraard zijn alle aanvullingen van lezers ook steeds welkom via het gebruikelijke e-mail adres info@retroscoop.com. Zo hopen we zeer sterk op reacties van nazaten van werknemers, kaderleden of directieleden, onder meer van Belgische KMO´s uit deze sector. Zeker indien ze nog interessant beeldmateriaal hebben van zo´n fabrieken, of bv. van de stichters of het personeel. Neem gerust van ons aan, dat we steeds erg blij zijn met elk nieuw stukje informatie. 

 
 
database afsluiten