Retroscoop - IRHA Cat. 2.B De Sterevite RetroScoop
 
   Toestellen
    
 
 
De ´klik´ naar je gedroomde Klassiekers

 

International Register of Household Appliances

Cat. 2.B De Sterevite
("Wie ein Wunder")

Van kaskraker naar erfgoedklassieker

Benoit Vanhees
versie 1: juli 2021

  

Inleiding 

Meer dan een halve eeuw na het commercieel hoogtepunt ervan duikt zo nu en dan nog wel eens een bont gekleurd, gemakkelijk herkenbaar verpakkingsdoosje van de “Sterevite” op dit of een ander rommelmarktje op. Ook op online veilingshops of in Kringwinkels verschijnen de kleine sterilisatie-apparaatjes bijna met de regelmaat van een Zwitserse koekoeksklok. Geen twijfel mogelijk, dit handige keukenapparaatje dat destijds zijn weg in talrijke huisgezinnen vond, bereikte destijds een enorme populariteit. Het goedkoop en handig nieuwkomertje uit het interbellum groeide na de oorlog ook in ons land uit tot een heuse commerciële voltreffer. De kleine kaskraker wist die befaamdheid enkele decennia lang stevig vast te houden.

Vandaag de dag is de Sterevite uitgegroeid tot een erfgoedstuk met nog steeds een grote sociale herkenbaarheid. Binnen het domein van kleine huishoudapparaten mag men zonder meer spreken van een “klassieker”. Het betekende ook wel een nieuwe stap op het vlak van het vlak van het sterilizeren van voedingswaren. Een kleine technische vernieuwing, die deze bewaartechniek binnen handbereik plaatste van veel meer gezinnen.

Het komt dan ook volkomen terecht voor in de collecties van bv. het Gentse Huis van Alijn, Bakeliet.net of... in de Retroscoop-collectie. Een artikel waarin alle snippers informatie zoveel mogelijk bijeen gebracht worden kon dan ook niet ontbreken op deze website. 

1) De geboorte van een klassieker 

In de vroege 1930’s viel Europa -met enige vertraging op de VS- ten prooi aan een zware economische crisis. Een grote golf van werkloosheid overspoelde dan ook het Oude Continent. Tijdens de Grote Depressie die op die crisis volgde, moesten heel wat gezinnen met een bescheiden inkomen meer dan ooit op de uitgavenzijde van het huishouden letten. Omdat gevarieerd eten van groot belang is, kwam het er dus op aan om bepaalde voedingswaren enkel te kopen wanneer ze zo goedkoop mogelijk aangeschaft konden worden. Voor voedingswaren die zich niet zo lang bewaren, drongen zich dan ook huishoudelijke technieken op, die toelieten om daar een mouw aan te passen. Steriliseren of “inmaken” was de meest voor de hand liggende. 

Niet iedereen had echter nood aan een grote steriliseerketel met centrale thermometer, waarin bv. twee lagen van 6 Weck-potten met inleggroenten of -fruit pasten. Die grote ketels hadden voorts een ernstig nadeel: doordat het goed inkoken van zo’n hoeveelheid potten tegelijkertijd soms wel 60 minuten vergde en dus nogal wat gasverbruik met zich meebracht, waren ze vrij duur in gebruik.

Dat zette de Duitser Peter Franken, bedrijfsleider van het in 1909 te Düsseldorf ontstane “Pefra Maschine und Apparatenau” aan het denken. Aanvankelijk was hij begonnen met de bouw en reparaties van bakkersfietsen, om zich geleidelijk aan meer op toestelletjes voor gebruik in keukens en grootkeukens te gaan richten.

 

Eind 1920’s had de man blijkbaar de oplossing gevonden hoe goedkoop en in kleine hoeveelheden voedingswaren te steriliseren. Het kleine toestelletje waarmee hij voor de dag kwam noemde hij "Dampfkonservierer". De grote lijnen van hoe het toestelletje er uiteindelijk uit zou zien, waren toen al present. Later zou er wel een ergonomischer handvatje (d) in kunststof i.p.v. in hout verschijnen. Ook het conisch houten onderdeel (c) zou verder nog wat geperfectioneerd worden. We komen hier later nog op terug.

Vooraleer er kostelijke patenten op te nemen, besloot Franken het toestelletje eerst wetenschappelijk en proefondervindelijk door een aantal mensen te laten testen.

Eind september 1930 nam hij in dat verband contact op met Dr. A. Lauffs, een beëdigde handelschemicus werkzaam bij het Chemisch – Analystisch Laboratorium voor Handel, Industrie en Ondernemingen in Düsseldorf. In diens aanwezigheid werden in de installaties van Pefra steriliseerbokalen met fruit door middel van het nieuwe keukentoestelletje gesteriliseerd en afgesloten. De wetenschapper nam de inmaakbokalen vervolgens mee naar zijn laboratorium, waar ze de daarop volgende maanden op regelmatige tijdstippen op hun bewaringstoestand werden gecontroleerd. Na twee jaar bleken de bokalen nog steeds prima afgesloten en de inhoud ervan al zijn voedzame kwaliteiten alsook een “reinen Gesmack” behouden te hebben.

Ook een aantal vrouwenvereningen werden ingeschakeld om het apparaatje te testen. Verschillende daarvan zonden lovende commentaren naar het bedrijfje uit Düsseldorf. (1)

De firma Pefra moet duidelijk hebben aangevoeld dat het met dit kleine steriliseertoestelletje, “das Wunder mit dem Thermometer” zoals ze het zelf enthousiast noemden een mogelijke commerciële voltreffer in handen had. Het handige dingetje kon immers aan een goedkope aanschafprijs aangeboden worden, en was bijzonder eenvoudig in gebruik. In die mate dat Franken na de positieve evaluaties bereid was om diep in de geldbuidel te tasten om de rechten op zijn toestel wettelijk zo waterdicht mogelijk te beschermen.

In 1933 kreeg de Dampfkonservierer het Deutsches Reichs Patent- of DRP-nummer 579071 toegewezen. Voortaan werd dit nummer steevast in reliëf op het kunststoffen handvat van het toestelletje vermeld. Ook werd -wat vager- vermeld dat er verschillende buitenlandse patenten op "das Wunder" golden. Hiermee gaf Pefra duidelijk aan dat eventuele namaak zeker niet zonder juridische gevolgen zou blijven.

De kroniek van de Belgische Passe Vite roerzeef, die eerder op Retroscoop aan bod kwam, leert dat zich juridisch indekken weliswaar een kostelijke zaak is, maar zeer zinvol kan zijn. Niets zo pijnlijk als een binnen- of buitenlandse concurrent onbeschaamd een uitvinding te zien kopiëren zonder de uitvinder zijn of haar fair aandeel van de winsten uit te keren. Of erger, "to add insult to the injury", de zaken zelfs zo voorstellen alsof zij daarmee als eerste waren afgekomen, zoals de Franse stichter van Moulinex aangewreven mag worden... (Il faut oser)

Dit artikel staat kort stil bij de geschiedenis en de werking van de Sterevite. Voor het registreren van huishoudtoestellen in erfgoeddatabanken is het evenwel niet alleen belangrijk te weten hoe de apparaten werkten, eruit zagen. Het is even essentieel om te weten in welke opeenvolgende verpakkingen ze op de markt werden gebracht en welke "documentatie" de fabrikant normaal gezien meeleverde. In essentie wordt hierbij vooral het instructieboekje mee bedoeld, maar ook bv. een waarborg.

Zeker wanneer deze laatste ook effectief is ingevuld, is dit bijzonder behulpzaam bij het dateren van het apparaat. Sommige merken leverden ook reclame mee waarop hun andere producten te zien waren. Ook aan die "documentatie" zal de nodige aandacht besteed worden in deze bijdrage. Registratoren van huishoudtoestellen kunnen hier dus terecht om vast te stellen of het erfgoed dat zij ingeven al dan niet een complete set vormt: toestel, verpakkingsdoos + gebruikelijke documentatie.

2) Beschrijving

Hoe werkte dit apparaatje nu, en hoe zag het eruit ? Het keukentoestelletje bestond uit een centrale flexibele aluminium slang, vergelijkbaar met deze waarmee de sproeikop van een douche verbonden is met de waterleiding.

Aan het ene uiteinde van die slang bevond zich een emmervormig metalen opzetstukje, met daarin een conisch houten onderdeeltje gemonteerd. Hun respectievelijke functie wordt in hoofdstuk 3 uitgelegd.

Aan het andere uiteinde trof men een eenvoudig handvat in bakeliet aan, met daarin twee onderdelen verwerkt. Enerzijds, op de metalen slang uitmondend was er de zogenaamde “uitstomer”, een metalen pijpje met daarin zes gaatjes op een rij, zoals bij een blokfluit.

Pefra noemde die ronde openingen de “dampgleuven”. Het uiteinde van dat pijpje was dichtgeknepen. Anderzijds was er ook een kleine thermometer in het handvat, evenwijdig met het metalen pijpje geplaatst. Deze had een roodgekleurde kwikverbinding, met een gradatie van 20 tot 100°C.

 

Blijkbaar werden de apparaatjes aanvankelijk in een volledig blauwe doos geleverd. Dat is toch wat het enige tot nu toe gevonden exemplaar uit de 1930´s, ondertussen opgenomen in de Retroscoop-collectie suggereert. Het wat saaie doosje vertoont geen sporen die laten vermoeden dat er zich destijds een etiket op bevond, maar dat met de jaren is losgekomen.

Helemaal ongewoon is dit zeker niet in die periode. Heel wat merken besteedden in het interbellum en zelfs in de jaren vlak na WO 2 geen aandacht aan sierlijke verpakkingsdozen. Een mooi voorbeeld zijn de Belgische producenten van kleine huishoudtoestellen Kalorik en Nova. Verpakkingsdozen dienden enkel voor wat de naam al suggereert: om het toestel tijdens het transport te beschermen. De verkoop extra stimuleren door een oogstrelende doos zat er op dat moment nog maar voor weinig merken al in. Dat was eerder iets voor in de 1950´s of voor sommige merken zelfs nog later. (2) Pefra heeft lang ook haar andere toestellen in niet versierde, niet bedrukte verpakkingsdozen verkocht.

  

Wel vond de koper in de 1930´s  een verdraaid sierlijk instructieboekje in de Spartaans gehouden verpakkingsdoos. Het voorblad werd versierd door een geconcentreerd kijkende blonde Fraulein, terwijl ze de Dampfkonservierer gebruikt. Op de achterzijde werd reclame gemaakt voor twee andere producten van Peter Franken, waaronder een schilmachine voor fruit en aardappelen. De tekst met de gebruiksaanwijzingen was - zoals typisch in die tijd - in gotische letters gedrukt. En er werd meteen met de deur in huis gevallen: "Er stellt ein völlig neues Prinzip in der Konservierung von Lebensmitteln dar"...


Collectie Retroscoop

In de 1950´s werd de blauwe doos uit het interbellum vervangen door een bontgekleurd exemplaar. Eén vol opgewekte illustraties die potentiële kopers moet stimuleren om het allemaal eens zelf uit te proberen, en dat allemaal voor een habbekrats:  een inmaakpot gevuld met sappige aardbeien, een nagebootste roze strik zoals die rond een cadeautje... Met voorts nog allerlei kleurrijke vruchten, blakend van gezondheid, die dartel een vrolijke farandole rond de vier zijkanten van de doos dansten.

Interessant: er verscheen kortstondig ook een lichtjes verschillende versie met een gele strik en halve peren in plaats van aardbeien. Ook de frivole parade van allerlei fruit op de zijkanten van de doos ontbrak hier, en werd door evenwijdige lijnen vervangen. Blijkbaar was de firma niet helemaal gelukkig met dit ontwerp, want het werd al snel weer uit omloop genomen. Deze versie blijkt dan ook zeer zeldzaam te zijn. Of er een zekere chronologie achter de twee dozen zit, is niet geweten. Alleszins, zowat alle exemplaren die op veilingwebsites of rommelmarktjes opduiken bevinden zich in een doos met de inmaakpot boordevol sappige aardbeien.

Het aantrekkelijke voorblad van het instructieboekje uit de 1930´s werd wellicht in de 1940´s aanzienlijk versoberd. Hoewel die nieuwe versie zowel naar de Dampfkonservierer “Das Wunder” als naar het erbij horend patentnummer verwees, werd “Pefra” om onduidelijke redenen niet vermeld. Het gotisch alfabet van voor de oorlog werd in een conventioneler lettertype gewijzigd. Enkel dit doet vermoeden dat het boekje wellicht uit de tweede helft van de 1940´s dateert, want helaas staat er nergens een jaartal in.

  

Op de achterflap werd ditmaal niet voor de andere toestellen van Pefra reclame gemaakt, maar voor Gerrix inmaakpotten. Deze firma (voluit AG der Gerresheimer Glasshüttenwerke) bevond zich net als Pefra in Düsseldorf, meer bepaald in het stadsdeel Gerresheim.

In de 1950´s verscheen dan toch een instructieboekje in dezelfde vrolijke, speelse stijl dan die van het verpakkingsdoosje.

 

Het vooruitgangsoptimisme veroorzaakt door het "Wirtschaftswunder" zit hier uiteraard in belangrijke mate achter. (zie hiervoor de historische omkadering van het artikel over de Grundig Stenorette hier op Retroscoop)

De in de 1950´s meegeleverde documentatie leerde dat Pefra in de Fürstenwall (nr. 200) in Düsseldorf gehuisvest was. Helaas onderging deze straat sindsdien zoveel metamorfoses, dat men via Google Streetview zonder vergelijkingsmateriaal onmogelijk kan bepalen of het gebouw nog bestaat. Maar helaas blijkt de relatief kleine firma niet zo heel veel sporen te hebben achtergelaten, in de vorm van ansichtkaarten, briefhoofden met een illustratie van het gebouw enz. Vergelijkingen met de huidige toestand in die straat bleken momenteel dan ook niet mogelijk.

Zoals verder zal blijken, onderging het instructieboekje in de 1960´s en 1970´s opnieuw wijzigingen. 

3) Werking

De hoofdtoepassing van het toestelletje was om telkens één inmaakbokaal en zijn inhoud in enkele stappen te steriliseren. Door alle ziektekiemen in zowel het glazen reciîënt als in de toegevoegde inhoud, - fruit of zure groenten- te doden, kon die laatste langdurig bewaard worden. Voedingswaren die zich van nature niet lang bewaarden, konden op die manier heel het jaar door geconsumeerd worden.

Voor elk gebruik diende het apparaatje zelf eerst grondig gereinigd te worden. Dit gebeurde bij voorkeur met sodawater. Vervolgens diende de Dampfkonservierer grondig afgespoeld te worden.

Het metalen, emmervormige opzetstuk paste perfect op de korte, brede standaard-tuit van de meeste fluitketels. Wie echter enkel een water-, thee- of koffieketel met een smallere tuit bezat, kon de alu-slang door middel van het conische houten onderdeeltje daarin vasthechten.

Die moor of fluitketel diende eerst gevuld te worden met een zekere hoeveelheid water. De waterspiegel moest zich daarbij onder de holte van de tuit bevinden. Zo kon de waterdamp, van zodra het water aan de kook gebracht werd zich meteen langs die weg een baan zoeken doorheen de alu slang, om zo vervolgens naar het pijpje met de “dampgleuven” te kunnen ruisen. De werkwijze ging dus als volgt: 

1) eerst de binnenkant van een glazen steriliseerbokaal type Weck, REX, VSL enz. met hete stoom desinfecteren en voorverwarmen

 

2) vervolgens werd bij voorkeur een “universele vulring” op de bovenkant van de steriliseerbokaal geplaatst, om “het morsen op glas of rand” te voorkomen. Vanaf een onbekend jaartal werden deze vulringen in een soort doorzichtig plastiek (“luciet” ?) standaard meegeleverd. (later verschenen ook exemplaren in een witte kunststof) Sommige merken, zoals het Duitse Luchs (Lynx) verkochten zo’n vulringen ook apart.

3) de gesteriliseerde bokaal tot 1,5 cm van de rand vullen met fruit of zure groenten, en vervolgens nog eventjes stoom over de inhoud laten stromen.

4) het aanbrengen van een rood elastiek voor steriliseerbokalen, en vervolgens het glazen deksel hierop plaatsen.

5) van zodra de inhoud begint af te koelen, ontstaat er een onderdruk binnen de bokaal, die het deksel als het ware op het elastiek vastzuigt. Men kon eventueel nog een speciale metalen klem op het geheel bevestigen, die meehielp om het deksel goed op zijn plaats te houden.

In de latere gebruiksaanwijzingen werden nog andere toepassingen voor de Dampfkonservierer bedacht: 

het zuiveren van schoenen, handtassen, hoeden enz. in wildleder (daim)
– het zuiveren van fluwelen stoffen
– het genezen van verkoudheden: op een schoteltje doet men een kleine hoeveelheid medicijn ter verdamping. Hierop legt men de dampgleuven. Om de damp goed te kunnen opvangen hangt men een handdoek over het hoofd. Het toestelletje werd daarbij dus ingeschakeld in een rol die wat doet denken aan de Vicks-verdamppotjes.
– schoonheidstoestel: gezien het apparaatje een ideale "verdamper" is, was het -althans volgens één van de verdelers- zeer goed bruikbaar als dampbad voor het gezicht.
 

Of al die toepassingen even succesvol verliepen als producent of verdelers enthousiast beweerden, is natuurlijk een andere zaak. Men zou het enkel proefondervindelijk eens kunnen nagegaan. 

4) Pefra´s productengamma

  

Pefra beperkte zich niet tot haar steriliseerapparaat. Het productengamma van de Duitse firma omvatte o.a. ook: 

– Favorit "Schällgerät" (schilmachine)
 Triumpf "Apfelschäler (idem)
 Kartoffelschäler" (idem)
– Pommes-frites Schneider (na WO 2): een frietsnijder
– Rillenglasöffner: gereedschap om inmaakbokalen gemakkelijk mee te openen
– Spiralteigmaschine mit festem Kessel 21 Liter: een deegmachine
– Schlepper: kleine industriële elektrische voertuigen, bv. om bagagewagens te verslepen
– ...
 

5) Succesvolle distributie in de Benelux

Na WO 2 werd de Pefra Dampfkonservierer ook geëxporteerd, o.a. naar ons land, waar het een groot commercieel succes kende. In de Benelux werd het toestel onder de naam "Sterevite" verkocht. De Belg Walter Bodart (1925-2011) werd op bepaald moment alleenverdeler en “patentdrager”.

Naar verluidt was hij vanaf 1945 actief op de markt van huishoudtoestelletjes, maar zijn eigen bedrijfje zou van 8 augustus 1958 dateren. Hierin zou hij tot, 2010, één jaar voor zijn overlijden actief blijven.


De Napelsstraat ter hoogte van het huidige nr. 106 (het huis met de
twee dakkapellen). Maar komt dit nog overeen met het vroegere huisnummer, waar destijds Bodart gevestigd was ?

Omdat hij actief was in de drie Belelux-landen, werd in elk ervan een contactpunt opgericht. In België bevond de firma zich in de Napelsstraat 106 in Antwerpen, niet zo heel ver van het MAS. Indien de huisnummers in die sterk veranderde straat niet wijzigden, bestaat het gebouw nog steeds. In Nederland bevond dat contactpunt zich aanvankelijk in Utrecht. De huidige vestiging aan de Prinsengracht in Amsterdam kwam er pas later, wellicht in de 1970´s. Ook in Luxemburg en Düsseldorf werd een contactpunt opgericht. Later volgden er zelfs in Parijs, Stockholm, Kopenhagen, Helsinki, Oslo, Londen en St. Moritz.


Bodart-"documentatie" uit de 1970´s

Bodart´s rol in het Pefra-verhaal verklaart waarom de documentatie die men terugvond in de doos van de Sterevite wellicht vanaf de 1960´s specifiek zijn naam vermeldt. Dit is goed merkbaar op de instructieboekjes. Jammer genoeg werden deze op gegeven moment opnieuw sterk versoberd. (In Duitsland bleef blijkbaar de 1950´s omslag in gebruik) Zonderling genoeg was de Bodart-uitvoering gedurende een zekere tijd iets te groot om nog mooi in het verpakkingsdoosje te kunnen passen zonder geplooid of gekreukt te geraken. Niet zo´n goede zet.

De verpakkingsdoos onderging geen externe wijzigingen. Wel werd aan de binnenkant het inpakpapier van vroeger opgevolgd door een inlegkarton, waarin het toestelletje in vastgeklemd kon worden.

 


Aanvankelijk werd enkel een beigekleurig inpakpapier
op de bodem van de verpakkingsdoos gelegd. Vermoedelijk
in de 1970´s kwam er een inlegkarton in de plaats.

Behalve verdeler van de Sterevite werd Bodart ook de distributeur van de Bamix staafmixer. In die mate zelfs, dat hij gedurende een aantal jaren zowaar eigenaar werd van het gelijknamige, in Zwitserland gevestigde bedrijfje. De handleiding van de Sterevite leert dat hij nog veel meer pijlen in zijn koker had. Zo commercialiseerde hij ook:

  

 Stoompotten
– Mixers (Bamix)
– Schilapparaten (deze van Pefra ?)
– Draagbare bakovens
– Pannendragers
– Ontsapapparaten (de MIA Safter van de Aluminiumwerke Göttingen GmbH)
– Bain marie potten
– Groentemolens
– Massagetoestellen
– Strijkijzers met stoom
 
Kanariekoker met automatisch fluitsignaal van 1 tot 8 L
– Pefra opener van inmaakglazen

6) Epiloog: de situatie vandaag 

De Duitse firma Pefra bestaat nog steeds en telt ca. 11 werknemers.
Behalve allerlei toestellen voor in de keuken produceerde het op gegeven moment ook kleine elektrische voertuigen voor gebruik in de industrie, op luchthavens, stations enz..

In 1972 nam het twee kleine firma’s over, Dito Sama en Roose Standmixer. In 1988 werd het een "GmbH", de Duitse versie van onze BVBA. Twee jaar later, in 1990 verliet de firma het centrum van Düsseldorf, en verhuisde het naar 40822 Mettmann (tussen Düsseldorf & Wuppertal). In 2015 kwam de firma in nieuwe handen terecht. Navraag naar een afbeelding van de heer Peter Franken - nergens vindbaar op het internet- leidde dan ook helaas niet naar de verhoopte foto van de spilfiguur in dit boeiende verhaal. 

Ook de firma Bodart bestaat nog altijd. In ons land heeft het een vestiging in Wilrijk, en in Nederland is er een verkoopbureau in de Prinsengracht in Amsterdam. Een sterke link met Bamix bleef daarbij tot op de dag van vandaag behouden.

Voetnoten

(1) Het instructieboekje uit de 1930’s toont 3 logo’s van lokale tentoonstellingen rond land- en tuinbouw, koken, de horeca sector waaraan Peter Franken eind jaren ‘20 deelnam. De afbeeldingen zijn niet van voldoende kwaliteit om de namen van die tentoonstellingen helemaal te ontcijferen (Grosse Ausstellung Gewerbe, ? Kochkunst u. Konditorei; Grosse Landwirtschaftliche Ausstellung 1928; Westdeutsche Gastwirtmesse Hotel…. ? Ausstellung) waarvoor het bedrijf respectievelijk 1, 1 en 4 medailles voor “Hervorregende Leistung” kreeg. Het is niet duidelijk of de Dampfkonservierer hier al getoond werd, of zo de firma door het tonen van die medailles wou aantonen dat ze al haar sporen had verdiend en dus het vertrouwen van de potentiële klant waardig was.

(2) Er waren natuurlijk al uitzonderingen, zeker in de VS. Zo werden de haardrogers, massagetoestellen en ventilatoren van A.C. Gilbert´s merk "Polar Cub" al in de 1920´s in bijzonder fraai versierde verpakkingsdoosjes geleverd. 

 
 
database afsluiten